नायब सुब्बा (संघीय) पाठ्यक्रम २०८१ – सामान्य प्रशासन | Nayab Subba Syllabus

संक्षेपमा: यो पृष्ठमा लोक सेवा आयोगले स्वीकृत गरेको संघीय नायब सुब्बा (नेपाल प्रशासन सेवा, सामान्य प्रशासन समूह, रा.प.अनं. प्रथम श्रेणी) पदको खुला प्रतियोगितात्मक परीक्षाको पाठ्यक्रम विद्यार्थीलाई पढ्न सजिलो हुने गरी व्यवस्थित गरिएको छ।
पाठ्यक्रम स्वीकृत मिति: २०८१/०३/२०  |  लागू: आ.व. २०८१/८२ को विज्ञापनदेखि

परीक्षाको ढाँचा एक नजरमा

परीक्षा संयुक्त र एकीकृत परीक्षा प्रणाली (Integrated & Unified Examination System) अनुसार तीन चरणमा हुन्छ:

याद राख्नुपर्ने मुख्य नियमहरू

• प्रथम चरण छनोट परीक्षा मात्र हो — यसको अङ्क अन्तिम नतिजामा जोडिँदैन। उत्तीर्ण हुन कम्तीमा ४५ अङ्क चाहिन्छ।
• नेगेटिभ मार्किङ: MCQ मा प्रत्येक गलत उत्तरमा २० प्रतिशत अङ्क कट्टा हुन्छ। उत्तर नदिएमा अङ्क कट्टा हुँदैन।
• MCQ परीक्षामा क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्न पाइँदैन।
• प्रथम चरण पास गर्नेले मात्र द्वितीय चरण, र द्वितीय चरणमा छनोट हुनेले मात्र अन्तिम चरण दिन पाउँछन्।
• अन्तिम नतिजा द्वितीय चरण (२००) र अन्तिम चरण (४०) को कुल अङ्कको आधारमा निकालिन्छ।
• उत्तर नेपाली, अंग्रेजी वा दुवै भाषामा लेख्न सकिन्छ।
• विषयगत पत्रमा प्रत्येक खण्डको उत्तर छुट्टै उत्तरपुस्तिकामा लेख्नुपर्छ।
• परीक्षा मितिभन्दा ३ महिना अगाडिसम्म कायम रहेका कानुन, ऐन, नियम र नीतिहरू पाठ्यक्रममा परेको मानिन्छ — त्यसैले संशोधनहरू अपडेट गरिरहनुहोस्।

प्रथम पत्र: सामान्य ज्ञान र सामान्य बौद्धिक परीक्षण (१०० अङ्क)

१. सामान्य ज्ञान — ३० प्रश्न × २ अङ्क = ६० अङ्क

• १.१ ब्रह्माण्ड: सौर्यमण्डल (सूर्य, ग्रह, उपग्रह, शिशुग्रह, उल्का, धूमकेतु); पृथ्वीको परिचय, उत्पत्ति र गति
• १.२ विश्वको भूगोल: महादेश, महासागर, ध्रुव, अक्षांश, देशान्तर, अन्तर्राष्ट्रिय तिथि रेखा, समय, दूरी, पर्वतशृंखला, मरुभूमि, भूकम्प, ज्वालामुखी, नदी, हिमनदी, ताल, हिमताल, जलवायु, व्यापारिक वायु, मनसुन
• १.३ नेपालको भूगोल: धरातलीय स्वरूप; प्राकृतिक स्रोत; भौगोलिक विविधता र जनजीवन; हावापानीका किसिम र यसबाट उत्पन्न आर्थिक–सामाजिक क्रियाकलाप र जीविकोपार्जनको विविधता
• १.४ विश्वको इतिहास: म्याग्नाकार्टा, औद्योगिक क्रान्ति, फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति, अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम, रुसी/अक्टोबर क्रान्ति, प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्ध, भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम — घटना, कारण र परिणाम
• १.५ नेपालको इतिहास: किराँत, लिच्छवि र मध्यकालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्था; आधुनिक इतिहासका राजनीतिक घटनाक्रम, कारण र परिणाम
• १.६ सामाजिक–सांस्कृतिक अवस्था: प्रथा, परम्परा, मूल्य–मान्यता, धर्म, जातजाति, भाषाभाषी, संस्कृति, कला, साहित्य, संगीत; सांस्कृतिक सम्पदाका किसिम, विशेषता र महत्त्व
• १.७ आर्थिक अवस्था: विकासका पूर्वाधार (कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, यातायात, सञ्चार, शिक्षा, स्वास्थ्य, विद्युत्) र विकास योजना
• १.८ विज्ञान, प्रविधि र स्वास्थ्य: विज्ञान–प्रविधिको प्रभाव; जैविक प्रविधि, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, वैकल्पिक ऊर्जा; क्रमविकास र वंशाणु, स्वास्थ्य, रोग, खोप, खाद्य, पोषण, सरसफाइ; दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तु (साबुन, प्लास्टिक, रेसा, काँच, मल, किटनाशक)
• १.९ पारिस्थितिक प्रणाली र वातावरण: पारिस्थितिक प्रणाली र जैव–भू–रासायनिक चक्र; दिगो विकास, जैविक विविधता, दुर्लभ वनस्पति–जीवजन्तु, विश्वव्यापी उष्णता, जलवायु परिवर्तन, हरितगृह प्रभाव, ओजोन विनाश, प्रदूषण, जनसंख्या, शहरीकरण, बसाइँसराइ
• १.१० अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र संघ–संस्था: छिमेकी र अन्य मुलुकसँगको सम्बन्ध; संयुक्त राष्ट्रसंघका अङ्ग र विशिष्टीकृत संस्था; सार्क, बिमस्टेक, आसियान, युरोपियन युनियन
• १.११ समसामयिक घटना: राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, वैज्ञानिक, सांस्कृतिक, खेलकुद, पुस्तक, पुरस्कार, कला, साहित्य, संगीत र महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व

२. सामान्य बौद्धिक परीक्षण — २० प्रश्न × २ अङ्क = ४० अङ्क

• २.१ शाब्दिक तार्किक परीक्षण (Verbal): बोध, शब्दज्ञान, अनुक्रम, समरूपता, वर्गीकरण, कोडिङ–डिकोडिङ, छुटेको अक्षर/संकेत, दिशा र दूरी, तार्किक विश्लेषण, श्रेणीक्रम, भनाइ र कारण, आगमन, निगमन, कार्य/अवस्थाको सिलसिला
• २.२ संख्यात्मक तार्किक परीक्षण (Quantitative): अनुक्रम, समरूपता, वर्गीकरण, कोडिङ, छुटेको संख्या, साझा गुण, मेट्रिक्स, तथ्याङ्क व्याख्या र जाँच, अंकगणितीय तर्क, प्रतिशत, भिन्न, दशमलव, अनुपात, औसत, नाफा–नोक्सान, मिति/पात्रो, समय र काम
• २.३ अशाब्दिक तार्किक परीक्षण (Non-verbal): अनुक्रम, समरूपता, एकरूपता, वर्गीकरण, चित्रात्मक विश्लेषण, भेन चित्र, मेट्रिक्स चित्र, त्रिभुज र वर्गको रचना, आकृति बनावट, बिन्दु स्थिति, पानी र ऐनामा देखिने आकृति, अन्तर्निहित आकृति, चित्रको स्थानान्तरण

एकाइ अनुसार प्रश्न संख्या (प्रथम पत्र)

सामान्य ज्ञानका ३० प्रश्नमध्ये करिब ६०% (१८) Level I — चार विकल्प भएका सामान्य MCQ, र ४०% (१२) Level II — ठिक–बेठिक, जोडा मिलाउने, खाली ठाउँ भर्ने, कारण–प्रभाव र नमिल्दो छुट्याउने प्रकारका प्रश्न सोधिन्छन्।

द्वितीय पत्र: समसामयिक अध्ययन र सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन (१०० अङ्क)

यो पत्र प्रशासन, न्याय, परराष्ट्र, लेखापरीक्षण र संसद् सेवाका सबै समूहका लागि साझा (Common) हो।

खण्ड (क) — ३५ अङ्क (५ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

नेपालको भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था

• भौगोलिक अवस्था/स्वरूप: किसिम र विशेषता; राजनीतिक भूगोल
• हावापानी र जलसम्पदा; वनसम्पदा, वन विनाशका कारण र संरक्षणका उपाय
• प्रचलित प्रमुख धर्म, जातजाति, भाषाभाषी र संस्कृति
• आर्थिक विकासका पक्ष: कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, रोजगार र पूर्वाधार
• आर्थिक विकासका सम्वाहक: सार्वजनिक, निजी र सहकारी क्षेत्र
• योजनाबद्ध विकासक्रम र चालु आवधिक योजना
• जनसंख्या व्यवस्थापन, शहरीकरण र बसाइँसराइ
• वातावरण व्यवस्थापन, जैविक विविधता, प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र दिगो विकास
• ज्वलन्त विषय: गरिबी, बेरोजगारी, जनस्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा, ऊर्जा संकट, सूचना प्रविधि र सामाजिक सञ्जाल
• राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका समसामयिक गतिविधि

खण्ड (ख) — ३५ अङ्क (५ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

संवैधानिक व्यवस्था र सरकार

• नेपालको संविधान: मूलभूत विशेषता; मौलिक हक र कर्तव्य; राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व; राज्यको संरचना र राज्यशक्तिको बाँडफाँड; कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका
• संघीयता: केन्द्रीय, प्रादेशिक र स्थानीय सरकार
• नागरिकको दायित्व र कर्तव्य, नागरिक समाज, नागरिक चेतना/शिक्षा
• कानुनको अर्थ, महत्त्व, स्रोत र नजीर; कानुनी राज्यको अवधारणा
• समावेशीकरण र समानुपातिक प्रतिनिधित्व; लोकतन्त्र र मानव अधिकार
• सूचनाको हक र पारदर्शिता; विद्युतीय सुशासन (E-governance)
• सुशासन, सदाचार प्रवर्द्धन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र निवारण सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था

खण्ड (ग) — ३० अङ्क (४ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

सार्वजनिक सेवा सञ्चालन एवं व्यवस्थापन

• कार्यालय व्यवस्थापन: अवधारणा र महत्त्व; अभिलेख व्यवस्थापन; कार्यालयमा सञ्चार (महत्त्व, प्रकार, माध्यम); व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (MIS)
• लेखा प्रणाली र राजस्व प्रशासन: सरकारी लेखा प्रणाली र लेखापरीक्षण; सरकारको आर्थिक कार्य प्रणाली; जिन्सी, राजस्व र धरौटी स्रेस्ता प्रणाली; राजस्व प्रशासन (कर, भन्सार, अन्तःशुल्क); सरकारी बजेट
• निजामती सेवा: गठन, पदपूर्ति, सेवा–सुविधा, आचरण, सजाय र वृत्ति विकास सम्बन्धी निजामती सेवा ऐन–नियमावलीका व्यवस्था; जनशक्ति योजना, विकास र व्यवस्थापन; प्रदेश र स्थानीय सेवा
• सार्वजनिक सेवा प्रवाह: अर्थ र महत्त्व; सेवा प्रवाह गर्ने निकाय र माध्यम; सेवा प्रदायकको भूमिका र सेवाग्राहीको अधिकार तथा दायित्व

तृतीय पत्र: सेवा–समूह सम्बन्धी — सामान्य प्रशासन समूह (१०० अङ्क)

नेपाल प्रशासन सेवा, सामान्य प्रशासन समूह (र नेपाल संसद् सेवा, सामान्य प्रशासन समूह) का लागि।

खण्ड (क) — ३५ अङ्क (५ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

कार्यालय सञ्चालन र संगठनात्मक व्यवहार

• दर्ता, चलानी, फाइलिङ र पत्रव्यवहार
• टिप्पणी, प्रस्ताव र प्रतिवेदन लेखन
• जनसम्पर्क व्यवस्थापन; सेवाग्राही गुनासो व्यवस्थापन
• बैठक व्यवस्थापन र निर्णय (माइन्युट) लेखन; गोष्ठी, कार्यशाला र सेमिनार व्यवस्थापन
• अभिलेख व्यवस्थापन; मासिक/वार्षिक प्रगति व्यवस्थापन
• जिन्सी स्रेस्ताको परिचय र महत्त्व; माग फारम, खरिद आदेश, दाखिला रिपोर्ट र जिन्सी खाता
• कार्य विवरण र अधिकार प्रत्यायोजन; कार्यालय निरीक्षण र अनुगमन
• प्रशासकीय कार्य फछ्र्यौट सम्बन्धी व्यवस्था
• संगठनात्मक मान्यता (Norm) र मर्यादा प्रणाली (Status System)

खण्ड (ख) — ३५ अङ्क (५ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

प्रशासन तथा व्यवस्थापन

• सार्वजनिक प्रशासनको परिचय, उद्देश्य र कार्य; सार्वजनिक प्रशासन र विकास प्रशासन
• निजामती कर्मचारीको नियुक्ति, काज, सरुवा, बढुवा, बिदा, आचरण, अवकाश र विभागीय सजाय
• संगठनको परिचय, उद्देश्य, स्वरूप र आधार
• संगठनहरूको परिचय र कार्य: अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, लोक सेवा आयोग, महालेखा परीक्षकको कार्यालय, प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय, संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, संघीय संसद् सचिवालय
• व्यवस्थापनको परिचय, अवधारणा, उद्देश्य, क्षेत्र र कार्य
• नेतृत्व, निर्णय, उत्प्रेरणा र मनोबल; नियन्त्रण र समन्वय
• समूह गतिशीलता; संगठनात्मक परिवर्तन र विकास; समय व्यवस्थापन

खण्ड (ग) — ३० अङ्क (४ प्रश्न × ५ + १ प्रश्न × १०)

सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था

• नेपाल सरकारको कार्य विभाजन नियमावली
• स्थानीय सरकार सञ्चालन सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था; स्थानीय प्रशासन ऐन, २०२८
• सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४
• सार्वजनिक खरिद सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
• सूचनाको हक सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
• आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
• विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
• सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लाउन्डरिङ) निवारण — अवधारणा, अभ्यास र कानुनी व्यवस्था
• संघीय संसद् सचिवालय सम्बन्धी ऐन, २०६४ र संघीय संसद् सचिवालय कर्मचारी प्रशासन नियमावली, २०६५

नोट: द्वितीय र तृतीय पत्रका विषयसँग सम्बन्धित संवैधानिक व्यवस्था र ऐन–नियमावलीको सामान्य जानकारी राख्नुपर्छ।

अन्तिम चरण: कम्प्युटर सीप परीक्षण (१० अङ्क)

• टाइपिङ गति: शुद्ध शब्द प्रति मिनेट = (जम्मा टाइप गरेका शब्द − गलत शब्द) ÷ ५। नेपालीमा ५ भन्दा कम र अंग्रेजीमा ६ भन्दा कम शुद्ध शब्द/मिनेट भए अङ्क पाइँदैन; त्यसमाथि गति अनुसार ०.५० देखि २.५ सम्म अङ्क दिइन्छ।
• Windows basic: GUI परिचय, Windows खोल्ने/बन्द गर्ने, Desktop, Taskbar, My Computer, Recycle Bin, फाइल–फोल्डरको अवधारणा र खोजी
• Word processing: डकुमेन्ट बनाउने/सेभ गर्ने/खोल्ने, नेपाली र अंग्रेजी टाइपिङ, Text र Paragraph formatting, Header/Footer/Page number, Page setup, Print preview र प्रिन्ट

तयारीका लागि सुझाव — लोकसेवा पाठशालाबाट

1. पहिले प्रथम पत्र पक्का गर्नुहोस्: ४५ अङ्क नल्याई अघि बढ्न पाइँदैन, र गलत उत्तरमा २०% कट्टा हुन्छ। अनुमानमा उत्तर नदिनुहोस्।
2. धेरै प्रश्न आउने एकाइमा बढी समय दिनुहोस्: समसामयिक (५), संख्यात्मक तर्क (८), नेपालको भूगोल र सामाजिक–सांस्कृतिक अवस्था (४/४)।
3. दैनिक अभ्यास: हाम्रो निःशुल्क क्विज र पुराना प्रश्न बाट नियमित अभ्यास गर्नुहोस्।
4. समसामयिक अपडेट: करेन्ट अफेयर्स हरेक हप्ता पढ्नुहोस्।
5. विषयगत पत्रका लागि लेखन अभ्यास: ५ अङ्कका छोटा र १० अङ्कका लामा उत्तर समय राखेर लेख्ने बानी बसाल्नुहोस्।
6. टाइपिङ अहिलेदेखि नै: दिनको १५ मिनेट नेपाली (Unicode) र अंग्रेजी टाइपिङ अभ्यास गर्नुहोस्।

नायब सुब्बा कोर्स सुरु गर्नुहोस् →

स्रोत र अस्वीकरण (Source & Disclaimer)