शब्दमा वर्णहरू कुन क्रममा र कुन रूपमा लेख्ने भन्ने व्यवस्थालाई वर्णविन्यास भनिन्छ। लोक सेवा आयोगका खरिदारदेखि शाखा अधिकृतसम्मका परीक्षामा अशुद्ध शब्द छुट्याउने र वाक्य शुद्ध पार्ने प्रश्न नियमित रूपमा सोधिन्छन्। यस नोटमा नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको परम्परा र मानक व्याकरणमा पढाइने मुख्य नियमलाई सरल भाषामा उदाहरणसहित राखिएको छ।
1. शब्दको स्रोत र वर्णविन्यास
नेपाली शब्द कहाँबाट आएका हुन् भन्ने कुराले नै धेरैजसो हिज्जे निर्धारण गर्छ। त्यसैले नियम पढ्नुअघि शब्दका तीन मुख्य स्रोत बुझ्नुपर्छ।
| स्रोत | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| तत्सम | संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका शब्द | विद्या, नीति, शिक्षा, पूर्ण |
| तद्भव | संस्कृतबाट रूप फेरिएर आएका शब्द | बिहे (विवाह), हात (हस्त), सात (सप्त) |
| आगन्तुक | अरबी, फारसी, अङ्ग्रेजी आदि भाषाबाट आएका शब्द | किताब, सहर, कापी, साबुन |
मूल नियम यस्तो छ: तत्सम शब्दको हिज्जे संस्कृतकै मूल रूपअनुसार लेखिन्छ, तर तद्भव र आगन्तुक शब्दमा नेपाली उच्चारण र प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले तोकेका नियम लागू हुन्छन्।
2. ह्रस्व र दीर्घ (इ/ई, उ/ऊ)
तत्सम शब्दमा
तत्सम शब्दमा मूल रूप नै मान्य हुन्छ। जस्तै: कवि, बुद्धि, विधि, गुरु, साधु (ह्रस्व); नीति, दीप, पूजा, भूमि, पूर्ण (दीर्घ)।
- इक र इत प्रत्यय लागेका शब्दमा ह्रस्व इ हुन्छ: सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, लिखित, कथित।
- ई अन्त्य भएका केही तत्सम शब्द (मन्त्री, प्राणी, स्वामी) समासको पहिलो पदमा आउँदा ह्रस्व हुन्छन्: मन्त्रिपरिषद्, प्राणिशास्त्र, स्वामिभक्ति।
तद्भव र आगन्तुक शब्दमा
- स्त्रीलिङ्गी नाम र विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ ई: छोरी, बहिनी, नातिनी, केटी, राम्री।
- सर्वनामको अन्त्यमा दीर्घ: हामी, तिमी, उनी, ऊ।
- नाता बुझाउने पुलिङ्गी नामको अन्त्यमा ह्रस्व: भाइ, दाजु, नाति, भिनाजु (स्त्रीलिङ्गी नाता बुझाउने नातिनी, दिदी भने दीर्घ)।
- पनि, अनि, फेरि, अघि, पछि, माथि, मुनि जस्ता अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व इ लेखिन्छ।
- धातुमा इ र उ ह्रस्व हुन्छन्: दिनु, लिनु, पिउनु, सिक्नु, उठ्नु, बुझ्नु, रुनु, धुनु।
- पूर्वकालिक असमापिका क्रियाको अन्त्यमा दीर्घ ई: गरी, पढी, हेरी (जस्तै: खाना खाई सुत्यो)।
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको आदि र मध्यमा प्रायः ह्रस्व: कुकुर, किसान, किताब, दिदी। तर ठूलो, तीन, बीस, तीस, दूध जस्ता केही शब्दमा दीर्घ नै लेखिन्छ।
3. श, ष र स
- स सबै स्रोतका शब्दमा आउँछ, तर तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः स मात्र लेखिन्छ: सहर, सुरु, साबुन, सिपाही, सय।
- श र ष मुख्य रूपमा तत्सम शब्दमा आउँछन्: शान्ति, शिक्षा, विशेष, भाषा, कृषि, ऋषि।
- च वर्ग (च, छ) सँग संयुक्त हुँदा श आउँछ: निश्चय, पश्चिम, आश्चर्य।
- ट वर्ग (ट, ठ) सँग संयुक्त हुँदा ष आउँछ: कष्ट, दृष्टि, पृष्ठ, निष्ठा।
4. ब र व
- तत्सम शब्दमा मूलअनुसार ब वा व: विकास, विद्यालय, वन, वायु, वस्तु (व); बल, बालक, बन्धु (ब)।
- तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः ब लेखिन्छ: बाटो, बत्ती, बिहान, बस्नु, बोल्नु, बजार।
- एउटै मूलबाट बनेका दुई शब्दमा फरक देखिन सक्छ: विवाह (तत्सम) तर बिहे (तद्भव)।
- संयुक्त व्यञ्जनमा पछाडि आउने व तत्सममा जस्ताको तस्तै रहन्छ: स्वर, द्वार, ज्वर, स्वागत।
5. पञ्चम वर्ण, शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दु
पञ्चम वर्ण
तत्सम शब्दमा कुनै वर्गको व्यञ्जन अगाडि नासिक्य ध्वनि आउँदा सोही वर्गको पञ्चम वर्ण (ङ, ञ, ण, न, म) लेख्नु मानक मानिन्छ।
| वर्ग | पञ्चम वर्ण | उदाहरण |
|---|---|---|
| क वर्ग | ङ | अङ्क, अङ्ग, शङ्ख |
| च वर्ग | ञ | पञ्च, चञ्चल, मञ्च |
| ट वर्ग | ण | कण्ठ, खण्ड, घण्टा |
| त वर्ग | न | अन्त, चिन्ता, सन्धि |
| प वर्ग | म | कम्प, स्तम्भ, सम्बन्ध |
शिरबिन्दु (अनुस्वार)
तत्सम शब्दमा य, र, ल, व, श, ष, स, ह अगाडि नासिक्य ध्वनि आउँदा पञ्चम वर्ण नभई शिरबिन्दु लेखिन्छ: संयम, संरक्षण, संवाद, संशय, संसार, सिंह, संहार।
चन्द्रबिन्दु
स्वर नाकबाट पनि उच्चारण हुने (अनुनासिक) तद्भव शब्दमा चन्द्रबिन्दु लेखिन्छ: आँखा, गाउँ, ठाउँ, बाँस, चाँडो, हाँस्नु, साँचो।
6. हलन्तको प्रयोग
- व्यञ्जनान्त उच्चारण हुने तत्सम शब्दको अन्त्यमा हलन्त लेखिन्छ: विद्वान्, भगवान्, जगत्, पश्चात्, अर्थात्, परिषद्, सम्राट्, विद्युत्।
- क्रियापदको अन्त्यमा व्यञ्जनान्त उच्चारण भए हलन्त लाग्छ: गर्छन्, छन्, गइन्, जान्छिन्।
- धेरैजसो नेपाली नाम शब्द अजन्त (स्वरान्त) रूपमा लेखिन्छन्, त्यसैले घर, कलम, बाटो, मान्छे जस्ता शब्दमा हलन्त लाग्दैन।
- केही अव्ययमा हलन्त लेखिन्छ: झन्।
7. छुट्याएर र जोडेर लेख्ने नियम
जोडेर लेखिने
- विभक्ति नाम वा सर्वनामसँग जोडिन्छन्: रामले, घरमा, कलमले, विद्यालयबाट, उसको।
- नामयोगी पनि जोडिन्छन्: घरभित्र, टेबुलमाथि, साथीसँग, बजारसम्म।
- बहुवचन बोधक हरू जोडिन्छ: केटाहरू, किताबहरू।
- निषेधार्थी न क्रियासँग जोडिन्छ: नगर, नखाऊ, नजाऊ।
- समस्त पद एउटै शब्दका रूपमा लेखिन्छन्: राजदरबार, देशभक्त, दाजुभाइ।
- इ मा टुङ्गिने क्रियापछि आउने सहायक क्रिया जोडिन्छ: गरिसक्यो, लेखिदियो, खाइहाल्यो।
छुट्याएर लेखिने
- स्वतन्त्र अर्थ भएका छुट्टाछुट्टै शब्द छुट्टै लेखिन्छन्: म पनि जान्छु।
- न मा टुङ्गिने क्रियापछि आउने सहायक क्रिया छुट्टै लेखिन्छ: पढ्न सक्छ, जान लाग्यो, खान थाल्यो।
8. सामान्य अशुद्ध र शुद्ध शब्द
| अशुद्ध | शुद्ध | कारण |
|---|---|---|
| परिक्षा | परीक्षा | तत्सम मूल रूप दीर्घ |
| कवी | कवि | तत्सम मूल रूप ह्रस्व |
| गुरू | गुरु | तत्सम मूल रूप ह्रस्व |
| पुर्ण | पूर्ण | तत्सम मूल रूप दीर्घ |
| आशिर्वाद | आशीर्वाद | आशीः शब्दबाट बनेको |
| अत्याधिक | अत्यधिक | अति र अधिकको सन्धि |
| उपरोक्त | उपर्युक्त | उपरि र उक्तको सन्धि |
| इतिहासिक | ऐतिहासिक | इक प्रत्ययले आदि स्वरको वृद्धि |
| अन्तराष्ट्रिय | अन्तर्राष्ट्रिय | अन्तर् र राष्ट्रिय |
| महत्व | महत्त्व | महत् र त्व |
| उज्वल | उज्ज्वल | उत् र ज्वल |
| मन्त्रीपरिषद् | मन्त्रिपरिषद् | समासमा ई ह्रस्व |
| श्रृङ्गार | शृङ्गार | श मा सिधै ऋ, बीचमा र छैन |
यस्ता शब्द पढ्दा केवल रटेर होइन, कारण बुझेर सम्झिँदा परीक्षामा अलमल कम हुन्छ।
📌 Key points to remember (स्मरणीय बुँदा)
- वर्णविन्यास भनेको शब्दमा वर्णको शुद्ध क्रम र रूप हो।
- तत्सम शब्दको हिज्जे संस्कृत मूलअनुसार हुन्छ।
- स्त्रीलिङ्गी शब्द र सर्वनामको अन्त्यमा दीर्घ ई: छोरी, हामी।
- पनि, अनि, फेरि, पछि जस्ता अव्ययमा ह्रस्व इ।
- धातुका इ र उ ह्रस्व: दिनु, पिउनु, रुनु।
- तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः स र ब: सहर, बाटो।
- च वर्गसँग श (निश्चय), ट वर्गसँग ष (कष्ट)।
- तत्सममा वर्गअनुसार पञ्चम वर्ण: अङ्क, पञ्च, कण्ठ, अन्त, कम्प।
- य, र, ल, व, श, ष, स, ह अगाडि शिरबिन्दु: संसार, सिंह।
- अनुनासिक तद्भव शब्दमा चन्द्रबिन्दु: आँखा, गाउँ।
- विभक्ति, नामयोगी र हरू जोडेर; न मा टुङ्गिने क्रियापछिको सहायक क्रिया छुट्याएर।
Test yourself: वर्णविन्यास (Nepali Spelling Rules)
23 questions check what you read about शब्दको स्रोत र वर्णविन्यास, पञ्चम वर्ण and सामान्य अशुद्ध र शुद्ध शब्द.