उपसर्ग र प्रत्यय (Prefixes and Suffixes in Nepali): शब्द निर्माण

भाषामा नयाँ शब्द बनाउने काम निरन्तर चलिरहन्छ। एउटै मूल शब्दको अघि वा पछि केही शब्दांश जोडेर धेरै नयाँ शब्द बनाउन सकिन्छ। लोक सेवाको नेपाली विषयमा कुनै शब्दमा कुन उपसर्ग वा प्रत्यय छ, त्यो कृत् हो कि तद्धित भनेर छुट्याउने प्रश्न प्रायः सोधिन्छ। यस नोटमा शब्द निर्माणका प्रक्रिया, उपसर्ग र प्रत्ययका भेद तथा पहिचान गर्ने तरिका उदाहरणसहित दिइएको छ।

1. शब्द निर्माण र यसका प्रक्रिया

मूल शब्द वा धातुबाट नयाँ अर्थ भएको शब्द बनाउने प्रक्रियालाई शब्द निर्माण भनिन्छ। नेपालीमा शब्द निर्माणका मुख्य चार प्रक्रिया छन्:

1. उपसर्ग: मूल शब्दको अघि शब्दांश जोडेर: प्र + गति = प्रगति
2. प्रत्यय: मूल शब्द वा धातुको पछि शब्दांश जोडेर: पढ् + आइ = पढाइ
3. समास: दुई वा बढी स्वतन्त्र पद जोडेर एउटै पद बनाएर: देशको सेवा = देशसेवा
4. द्वित्व: शब्द वा शब्दांशलाई दोहोर्‍याएर

द्वित्वमा शब्द पूरै दोहोरिन सक्छ वा केही ध्वनि बदलिएर दोहोरिन सक्छ।

• पूर्ण द्वित्व: पूरै शब्द दोहोरिन्छ: घरघर, गाउँगाउँ, ठाउँठाउँ
• आंशिक द्वित्व: दोहोरिँदा केही ध्वनि बदलिन्छ: चियासिया, कामसाम (चिया र त्यस्तै अरू कुरा भन्ने अर्थ)

ले, लाई, बाट, को जस्ता विभक्ति लाग्दा शब्दको व्याकरणिक रूप मात्र बदलिन्छ, नयाँ शब्द बन्दैन। त्यसैले तिनलाई शब्द निर्माणका प्रत्यय मानिँदैन।

2. उपसर्गको परिचय

शब्दको अघि लागेर नयाँ शब्द बनाउने वा मूल शब्दको अर्थमा परिवर्तन ल्याउने शब्दांशलाई उपसर्ग भनिन्छ। उपसर्गका मुख्य विशेषता:

• उपसर्ग सधैँ मूल शब्दको अघि मात्र लाग्छ।
• उपसर्गको प्रयोग एक्लै स्वतन्त्र शब्दका रूपमा हुँदैन।
• उपसर्गले अर्थलाई विशेष, विपरीत, कम वा बढी बनाउन सक्छ।

एउटै मूल शब्दमा फरक उपसर्ग लाग्दा अर्थ कसरी बदलिन्छ भन्ने यसबाट बुझिन्छ:

उपसर्ग स्रोतका आधारमा तीन किसिमका छन्: तत्सम, नेपाली (तद्भव) र आगन्तुक।

3. तत्सम उपसर्ग

संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका उपसर्गलाई तत्सम उपसर्ग भनिन्छ। संस्कृत परम्परामा यस्ता २२ उपसर्ग मानिन्छन् (निस् र निर् तथा दुस् र दुर् लाई छुट्टाछुट्टै गनेर)। यिनको प्रयोग प्रायः तत्सम शब्दमा हुन्छ।

ध्यान दिनुहोस्:

• उपसर्ग जोडिँदा धेरै ठाउँमा सन्धि हुन्छ: उत् + नति = उन्नति, अति + आचार = अत्याचार, निस् + कपट = निष्कपट, सम् + मान = सम्मान।
• एउटै शब्दमा दुई उपसर्ग पनि लाग्न सक्छन्: वि + आ + करण = व्याकरण, सम् + आ + चार = समाचार।

4. नेपाली र आगन्तुक उपसर्ग

नेपाली भाषाकै आफ्नो प्रकृतिअनुसार प्रयोग हुने उपसर्गलाई नेपाली (तद्भव) उपसर्ग भनिन्छ। यी प्रायः ठेट नेपाली शब्दमा लाग्छन्।

अरबी, फारसी जस्ता विदेशी भाषाबाट आएर नेपालीमा चलेका उपसर्गलाई आगन्तुक उपसर्ग भनिन्छ।

अनमोल शब्दमा अन नेपाली उपसर्ग हो, तर अनुवादमा अनु तत्सम उपसर्ग हो। उस्तै देखिने यस्ता उपसर्ग छुट्याउँदा सावधानी चाहिन्छ।

5. प्रत्ययको परिचय र भेद

शब्द वा धातुको पछि लागेर नयाँ शब्द बनाउने शब्दांशलाई प्रत्यय भनिन्छ। उपसर्ग जस्तै प्रत्यय पनि एक्लै प्रयोग हुँदैन।

कुन आधारमा लाग्छ भन्ने हेरेर प्रत्ययका दुई मुख्य भेद छन्:

धातु भनेको क्रियाको मूल अंश हो। नु हटाएपछि बाँकी रहने अंश धातु हुन्छ: पढ्नु बाट पढ्, लेख्नु बाट लेख्, घुम्नु बाट घुम्। दुवै भेदका प्रत्यय पनि स्रोतअनुसार तत्सम र नेपाली गरी दुई किसिमका हुन्छन्।

6. कृत् प्रत्यय

धातुमा लागेर नाम, विशेषण आदि बनाउने प्रत्यय कृत् प्रत्यय हुन्।

क) तत्सम कृत् प्रत्यय

संस्कृत धातुमा लाग्ने यस्ता प्रत्यय लाग्दा धेरै ठाउँमा मूल स्वर पनि बदलिन्छ।

ख) नेपाली कृत् प्रत्यय

7. तद्धित प्रत्यय

धातुबाहेकका शब्द, विशेष गरी नाम र विशेषणमा लागेर नयाँ शब्द बनाउने प्रत्यय तद्धित प्रत्यय हुन्।

क) तत्सम तद्धित प्रत्यय

इक प्रत्यय लाग्दा पहिलो स्वरमा वृद्धि हुन्छ: समाजको स बाट सा, धर्मको ध बाट धा, इतिहास बाट ऐतिहासिक।

ख) नेपाली तद्धित प्रत्यय

8. पहिचान गर्ने तरिका र अभ्यास

उपसर्ग र प्रत्यय छुट्याउँदा यी चरण उपयोगी हुन्छन्:

1. मूल शब्द पत्ता लगाउनुहोस्।
2. मूल शब्दको अघि केही जोडिएको छ भने त्यो उपसर्ग हो, पछि जोडिएको छ भने प्रत्यय।
3. प्रत्यय धातुमा लागेको छ भने कृत्, नाम वा विशेषणमा लागेको छ भने तद्धित।

एउटै आकारको प्रत्यय दुवैतिर पर्न सक्छ, त्यसैले आधार हेर्नुपर्छ:

• पढाइ (पढ् धातु + आइ) कृत् हो, मोटाइ (मोटो विशेषण + आइ) तद्धित हो।
• चम्किलो (चम्क् धातु + इलो) कृत् हो, रसिलो (रस नाम + इलो) तद्धित हो।

एउटै शब्दमा उपसर्ग र प्रत्यय दुवै हुन सक्छन्: परि + श्रम + ई = परिश्रमी, बे + इमान + ई = बेइमानी।