दुई वर्ण एकअर्काको नजिक आउँदा तिनका बीचमा हुने ध्वनिगत मेल वा परिवर्तनलाई सन्धि भनिन्छ। नेपालीमा प्रयोग हुने धेरै तत्सम शब्द सन्धिबाट बनेका छन्, त्यसैले सन्धिका नियम जान्दा शुद्ध लेखन र शब्दको अर्थ बुझ्न दुवैमा सजिलो हुन्छ। यस नोटमा सन्धिका मुख्य प्रकार, तिनका नियम र सन्धि विच्छेद गर्ने तरिका उदाहरणसहित दिइएको छ।
1. सन्धिको परिचय र प्रकार
सन्धिमा पहिलो शब्दको अन्तिम वर्ण र दोस्रो शब्दको पहिलो वर्ण मिल्छन्। जस्तै: विद्या + आलय = विद्यालय, यहाँ आ र आ मिलेर एउटै आ बनेको छ।
ध्यान दिनुहोस्: सन्धि वर्णको मेल हो भने समास पदको मेल हो।
तत्सम शब्दमा हुने सन्धिलाई सामान्यतया तीन भागमा बाँडिन्छ:
| प्रकार | कुन वर्ण मिल्छन् | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्वर सन्धि | स्वर र स्वर | हिम + आलय = हिमालय |
| व्यञ्जन सन्धि | व्यञ्जन र स्वर वा व्यञ्जन | जगत् + ईश = जगदीश |
| विसर्ग सन्धि | विसर्ग र स्वर वा व्यञ्जन | निः + आशा = निराशा |
2. स्वर सन्धि
स्वरपछि स्वर आउँदा हुने परिवर्तनलाई स्वर सन्धि भनिन्छ। यसका पाँच मुख्य भेद छन्।
क) दीर्घ सन्धि
उस्तै (सवर्ण) ह्रस्व वा दीर्घ स्वर मिल्दा दुवैको ठाउँमा एउटै दीर्घ स्वर हुन्छ।
- अ वा आ र अ वा आ मिल्दा आ: धर्म + अर्थ = धर्मार्थ, देव + आलय = देवालय
- इ वा ई र इ वा ई मिल्दा ई: रवि + इन्द्र = रवीन्द्र, गिरि + ईश = गिरीश
- उ वा ऊ र उ वा ऊ मिल्दा ऊ: भानु + उदय = भानूदय, गुरु + उपदेश = गुरूपदेश
ख) गुण सन्धि
अ वा आ पछि भिन्न स्वर आउँदा यस्तो परिवर्तन हुन्छ:
- इ वा ई आए ए: देव + इन्द्र = देवेन्द्र, गण + ईश = गणेश, महा + ईश = महेश
- उ वा ऊ आए ओ: सूर्य + उदय = सूर्योदय, पर + उपकार = परोपकार, महा + उत्सव = महोत्सव
- ऋ आए अर्: महा + ऋषि = महर्षि, देव + ऋषि = देवर्षि
ग) वृद्धि सन्धि
अ वा आ पछि ए, ऐ, ओ वा औ आउँदा:
- ए वा ऐ आए ऐ: सदा + एव = सदैव, एक + एक = एकैक, मत + ऐक्य = मतैक्य
- ओ वा औ आए औ: वन + ओषधि = वनौषधि, जल + ओघ = जलौघ, महा + औषध = महौषध
घ) यण् सन्धि
इ (ई), उ (ऊ) वा ऋ पछि भिन्न स्वर आउँदा तिनको ठाउँमा क्रमशः य्, व् र र् हुन्छ।
- इ वा ई बाट य्: इति + आदि = इत्यादि, प्रति + एक = प्रत्येक, यदि + अपि = यद्यपि
- उ वा ऊ बाट व्: सु + आगत = स्वागत, अनु + एषण = अन्वेषण
- ऋ बाट र्: पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
ङ) अयादि सन्धि
ए, ऐ, ओ वा औ पछि कुनै स्वर आउँदा तिनको ठाउँमा क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् हुन्छ।
| परिवर्तन | उदाहरण |
|---|---|
| ए बाट अय् | ने + अन = नयन, शे + अन = शयन |
| ऐ बाट आय् | गै + अक = गायक, नै + अक = नायक |
| ओ बाट अव् | पो + अन = पवन, भो + अन = भवन |
| औ बाट आव् | पौ + अक = पावक, भौ + उक = भावुक |
3. व्यञ्जन सन्धि
व्यञ्जनपछि स्वर वा व्यञ्जन आउँदा हुने परिवर्तन व्यञ्जन सन्धि हो। परीक्षामा धेरै सोधिने नियम यस्ता छन्:
- पहिलो वर्णबाट तेस्रो वर्ण: क्, च्, ट्, त्, प् पछि स्वर वा घोष वर्ण आए तिनको ठाउँमा सोही वर्गको तेस्रो वर्ण आउँछ: वाक् + ईश = वागीश, दिक् + अम्बर = दिगम्बर, सत् + आचार = सदाचार, जगत् + ईश = जगदीश, षट् + आनन = षडानन।
- पहिलो वर्णबाट पञ्चम वर्ण: पछि न वा म आए सोही वर्गको पञ्चम वर्ण: वाक् + मय = वाङ्मय, जगत् + नाथ = जगन्नाथ, उत् + नति = उन्नति, सत् + मार्ग = सन्मार्ग।
- त् को परिवर्तन: त् पछि आउने वर्णअनुसार त् बदलिन्छ।
| त् पछि आउने वर्ण | परिणाम | उदाहरण |
|---|---|---|
| च वा छ | च् | उत् + चारण = उच्चारण |
| ज | ज् | सत् + जन = सज्जन |
| ल | ल् | उत् + लास = उल्लास |
| श | च् र श को ठाउँमा छ | उत् + श्वास = उच्छ्वास |
| ह | द् र ह को ठाउँमा ध | उत् + हार = उद्धार |
- म् को परिवर्तन: म् पछि वर्गीय व्यञ्जन आए सोही वर्गको पञ्चम वर्ण वा शिरबिन्दु: सम् + कल्प = सङ्कल्प, सम् + तोष = सन्तोष, सम् + पूर्ण = सम्पूर्ण। य, र, ल, व, श, ष, स, ह आए शिरबिन्दु: सम् + सार = संसार, सम् + योग = संयोग, सम् + हार = संहार।
- छ को परिवर्तन: स्वरपछि छ आए च्छ हुन्छ: परि + छेद = परिच्छेद, वि + छेद = विच्छेद, अनु + छेद = अनुच्छेद।
4. विसर्ग सन्धि
विसर्ग (ः) पछि स्वर वा व्यञ्जन आउँदा हुने परिवर्तन विसर्ग सन्धि हो।
- विसर्गबाट ओ: विसर्गअघि अ र पछि घोष व्यञ्जन आए अः को ठाउँमा ओ: मनः + रथ = मनोरथ, मनः + बल = मनोबल, यशः + दा = यशोदा, तपः + भूमि = तपोभूमि, अधः + गति = अधोगति।
- विसर्गबाट र्: विसर्गअघि अ वा आ बाहेकको स्वर र पछि स्वर वा घोष वर्ण आए र्: निः + आशा = निराशा, दुः + आचार = दुराचार, निः + जन = निर्जन, दुः + बल = दुर्बल, आशीः + वाद = आशीर्वाद।
- विसर्गबाट श्, ष्, स्: पछि च वा छ आए श्, ट वा ठ आए ष्, त वा थ आए स्: निः + चल = निश्चल, निः + छल = निश्छल, नमः + ते = नमस्ते, निः + तेज = निस्तेज।
- इ वा उ पछिको विसर्गबाट ष्: पछि क, ख, प वा फ आए: निः + कपट = निष्कपट, दुः + कर = दुष्कर, निः + फल = निष्फल, निः + पाप = निष्पाप।
- विसर्ग लोप र दीर्घ: निः पछि र आए विसर्ग हट्छ र अघिको इ दीर्घ ई हुन्छ: निः + रोग = नीरोग, निः + रस = नीरस, निः + रव = नीरव।
- परिवर्तन नहुने: केही शब्दमा विसर्ग जस्ताको तस्तै रहन्छ: अन्तःकरण, प्रातःकाल।
5. सन्धि विच्छेद
सन्धिबाट बनेको शब्दलाई फेरि मूल दुई खण्डमा छुट्याउनुलाई सन्धि विच्छेद भनिन्छ। विच्छेद गर्दा यी चरण उपयोगी हुन्छन्:
- मिलनबिन्दुमा कुन वर्ण छ हेर्ने (जस्तै दीर्घ स्वर, ए, ऐ, ओ, औ, य्, व्, र् वा विसर्गबाट बनेको ओ)।
- सो वर्ण कुन नियमबाट आयो भनेर उल्टो क्रममा सोच्ने।
- छुट्याएपछि दुवै खण्ड अर्थपूर्ण शब्द भए नभएको जाँच्ने।
| सन्धि भएको शब्द | सन्धि विच्छेद | सन्धिको नाम |
|---|---|---|
| विद्यालय | विद्या + आलय | दीर्घ |
| नरेश | नर + ईश | गुण |
| लोकोक्ति | लोक + उक्ति | गुण |
| सदैव | सदा + एव | वृद्धि |
| अत्यधिक | अति + अधिक | यण् |
| उपर्युक्त | उपरि + उक्त | यण् |
| नायक | नै + अक | अयादि |
| सदाचार | सत् + आचार | व्यञ्जन |
| संसार | सम् + सार | व्यञ्जन |
| दुर्बल | दुः + बल | विसर्ग |
| नमस्ते | नमः + ते | विसर्ग |
एउटा सावधानी: नरेश शब्दलाई नर + एश भनेर छुट्याउनु गलत हो, किनकि ए गुण सन्धिबाट आएको हो र मूल शब्द ईश हो।
📌 Key points to remember (स्मरणीय बुँदा)
- सन्धि वर्णको मेल हो, समास पदको मेल हो।
- तत्सम सन्धिका तीन प्रकार: स्वर, व्यञ्जन र विसर्ग।
- स्वर सन्धिका पाँच भेद: दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण् र अयादि।
- सवर्ण स्वर मिल्दा दीर्घ: हिमालय, रवीन्द्र, भानूदय।
- अ वा आ पछि इ भए ए, उ भए ओ, ऋ भए अर्: गणेश, सूर्योदय, महर्षि।
- अ वा आ पछि ए वा ऐ भए ऐ, ओ वा औ भए औ: सदैव, वनौषधि।
- इ, उ, ऋ पछि भिन्न स्वर आए य्, व्, र्: इत्यादि, स्वागत, पित्राज्ञा।
- ए, ऐ, ओ, औ पछि स्वर आए अय्, आय्, अव्, आव्: नयन, गायक, पवन, पावक।
- वर्गको पहिलो वर्णपछि स्वर वा घोष वर्ण आए तेस्रो वर्ण, न वा म आए पञ्चम वर्ण: जगदीश, जगन्नाथ।
- विसर्गअघि अ र पछि घोष व्यञ्जन भए ओ (मनोबल); विसर्गअघि अ, आ बाहेकको स्वर भए र् (निराशा)।
- निः पछि र आए विसर्ग लोप भई इ दीर्घ: नीरोग, नीरस।
Test yourself: सन्धि (Sandhi in Nepali)
Practise सन्धिको परिचय र प्रकार, घ) यण् सन्धि and सन्धि विच्छेद with 24 questions.