दुई वा दुईभन्दा बढी पद मिलेर बीचका विभक्ति, नामयोगी वा संयोजक हटी एउटै छोटो पद बन्ने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ। समासले भाषालाई छोटो र कसिलो बनाउँछ, जस्तै राजाको दरबार भन्नुको सट्टा राजदरबार भनिन्छ। लोक सेवाका परीक्षामा कुनै समस्त पदको विग्रह गर्ने र त्यो कुन समास हो भनी पहिचान गर्ने प्रश्न धेरै सोधिन्छन्।
1. समासको परिचय
- समासमा पदहरूको मेल हुन्छ, जबकि सन्धिमा वर्णहरूको मेल हुन्छ।
- समास हुँदा बीचमा रहेका ले, लाई, बाट, को, मा जस्ता विभक्ति वा र, वा जस्ता संयोजक लोप हुन्छन्।
- समास भएका पदमा कहिलेकाहीँ सन्धि पनि हुन्छ, जस्तै पुरुषमा उत्तम भन्ने अर्थबाट पुरुषोत्तम बन्दा समास र गुण सन्धि दुवै भएका छन्।
2. समस्त पद, पूर्वपद, उत्तरपद र विग्रह
| शब्द | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| समस्त पद | समासबाट बनेको पूरा पद | राजदरबार |
| पूर्वपद | समस्त पदको पहिलो पद | राज |
| उत्तरपद | समस्त पदको पछिल्लो पद | दरबार |
| विग्रह | समस्त पदलाई लोप भएका विभक्ति वा शब्द राखेर फेरि छुट्याउने काम | राजाको दरबार |
समास पहिचानको मूल आधार कुन पदको अर्थ प्रधान छ भन्ने कुरा हो। कुनै समासमा पूर्वपदको, कुनैमा उत्तरपदको र कुनैमा दुवै पदको अर्थ प्रधान हुन्छ भने कुनैमा दुवै पद अप्रधान भई बाहिरको तेस्रो अर्थ प्रधान हुन्छ।
नेपाली व्याकरणमा समासका छ प्रकार पढाइन्छन्: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व र बहुव्रीहि। कतिपय व्याकरणले कर्मधारय र द्विगुलाई तत्पुरुषकै उपभेद मान्छन्।
3. अव्ययीभाव समास
जुन समासमा पूर्वपद अव्यय हुन्छ, पूर्वपदको अर्थ प्रधान हुन्छ र पूरै समस्त पद अव्ययजस्तै प्रयोग हुन्छ, त्यसलाई अव्ययीभाव समास भनिन्छ। यस्ता पदको रूप लिङ्ग, वचनअनुसार फेरिँदैन।
| समस्त पद | विग्रह |
|---|---|
| यथाशक्ति | शक्तिअनुसार |
| यथासमय | समयअनुसार |
| प्रतिदिन | हरेक दिन |
| आजीवन | जीवनभर |
4. तत्पुरुष समास र यसका भेद
जुन समासमा उत्तरपदको अर्थ प्रधान हुन्छ र पूर्वपद तथा उत्तरपदबीचको विभक्ति लोप हुन्छ, त्यसलाई तत्पुरुष समास भनिन्छ। लोप भएको विभक्तिका आधारमा यसका भेद छुट्याइन्छन्।
| भेद | लोप भएको विभक्ति | समस्त पद र विग्रह |
|---|---|---|
| कर्म तत्पुरुष | लाई | स्वर्गप्राप्त: स्वर्गलाई प्राप्त |
| करण तत्पुरुष | ले, द्वारा | हस्तलिखित: हातले लेखिएको; रेखाङ्कित: रेखाले अङ्कित |
| सम्प्रदान तत्पुरुष | का लागि | गोशाला: गाईका लागि शाला; पाठशाला: पाठका लागि शाला |
| अपादान तत्पुरुष | बाट, देखि | पदच्युत: पदबाट च्युत; जन्मान्ध: जन्मदेखि अन्धो |
| सम्बन्ध तत्पुरुष | को, का, की | राजकुमार: राजाको कुमार; गङ्गाजल: गङ्गाको जल |
| अधिकरण तत्पुरुष | मा | वनवास: वनमा वास; कलानिपुण: कलामा निपुण |
नञ् तत्पुरुष: पूर्वपदमा निषेध बुझाउने अ वा अन् आउँछ र उत्तरपदको अर्थलाई नकारात्मक बनाउँछ: अज्ञान (न ज्ञान), असत्य (न सत्य), अन्याय (न न्याय)। स्वरले सुरु हुने उत्तरपदअघि अन् आउँछ: अनादर (न आदर), अनुचित (न उचित)।
पहिचान गर्ने सजिलो तरिका: विग्रह गर्दा बीचमा कुनै विभक्ति थपिन्छ र अर्थ उत्तरपदतिर ढल्किन्छ भने त्यो तत्पुरुष हुन्छ।
5. कर्मधारय समास
जुन समासमा दुवै पदले एउटै वस्तु बुझाउँछन्, पूर्वपद र उत्तरपदबीच विशेषण र विशेष्य वा उपमान र उपमेयको सम्बन्ध हुन्छ र उत्तरपद प्रधान हुन्छ, त्यसलाई कर्मधारय समास भनिन्छ।
- विशेषण र विशेष्य: नीलकमल (नीलो कमल), महापुरुष (महान् पुरुष), सज्जन (सत् जन), महाकाव्य (महान् काव्य)।
- उपमा (जस्तो) बुझाउने: चन्द्रमुख (चन्द्रमाजस्तो मुख), घनश्याम (घनजस्तो श्याम)।
6. द्विगु समास
जुन समासको पूर्वपद सङ्ख्यावाचक हुन्छ र पूरै पदले समूह बुझाउँछ, त्यसलाई द्विगु समास भनिन्छ।
| समस्त पद | विग्रह |
|---|---|
| त्रिभुवन | तीन भुवनको समूह |
| सप्ताह | सात दिनको समूह |
| पञ्चामृत | पाँच अमृतको समूह |
| नवरत्न | नौ रत्नको समूह |
| शताब्दी | सय वर्षको समूह |
7. द्वन्द्व समास
जुन समासमा दुवै पद प्रधान हुन्छन् र विग्रह गर्दा बीचमा र, वा, आदि जस्ता शब्द आउँछन्, त्यसलाई द्वन्द्व समास भनिन्छ।
- र लोप भएका: दाजुभाइ (दाजु र भाइ), आमाबुबा (आमा र बुबा), रातदिन (रात र दिन), सुखदुःख (सुख र दुःख)।
- वा लोप भएका: राम्रोनराम्रो (राम्रो वा नराम्रो), थोरबहुत (थोर वा बहुत)।
- आदि बुझाउने: दालभात (दाल, भात आदि खानेकुरा), नुनतेल (नुन, तेल आदि सामान)।
8. बहुव्रीहि समास
जुन समासमा पूर्वपद र उत्तरपद दुवै प्रधान नभई दुवैले मिलेर कुनै अर्को (तेस्रो) व्यक्ति वा वस्तु बुझाउँछन्, त्यसलाई बहुव्रीहि समास भनिन्छ। विग्रहमा प्रायः भएको, भएका, जसको जस्ता शब्द आउँछन्।
| समस्त पद | विग्रह | बुझाउने अर्थ |
|---|---|---|
| दशानन | दस मुख भएको | रावण |
| लम्बोदर | लामो पेट भएका | गणेश |
| चन्द्रशेखर | शिरमा चन्द्र भएका | शिव |
| चक्रपाणि | हातमा चक्र भएका | विष्णु |
| पीताम्बर | पहेँलो वस्त्र लगाउने | कृष्ण |
9. पहिचान गर्ने तरिका र अलमल हुने उदाहरण
| समास | प्रधान अर्थ | विग्रहको सङ्केत | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पूर्वपद | पूर्वपद अव्यय | यथाशक्ति |
| तत्पुरुष | उत्तरपद | ले, लाई, बाट, को, मा | राजकुमार |
| कर्मधारय | उत्तरपद | विशेषण र विशेष्य, जस्तो | नीलकमल |
| द्विगु | उत्तरपद | सङ्ख्या र समूह | त्रिभुवन |
| द्वन्द्व | दुवै पद | र, वा, आदि | दाजुभाइ |
| बहुव्रीहि | अन्य पद | भएको, भएका | दशानन |
एउटै समस्त पद अर्थअनुसार फरक समासमा पर्न सक्छ:
- नीलकण्ठ: नीलो कण्ठ भन्ने अर्थमा कर्मधारय, तर नीलो कण्ठ भएका शिव भन्ने अर्थमा बहुव्रीहि।
- पीताम्बर: पहेँलो वस्त्र भन्ने अर्थमा कर्मधारय, तर पहेँलो वस्त्र लगाउने कृष्ण भन्ने अर्थमा बहुव्रीहि।
- दशानन, त्रिलोचन: पूर्वपद सङ्ख्यावाचक भए पनि समूह नबुझाई रावण र शिवलाई बुझाउने भएकाले बहुव्रीहि हुन्, द्विगु होइनन्।
10. अभ्यास: समास पहिचान गरौँ
तलका शब्दहरू परीक्षामा धेरै सोधिन्छन्। पहिले आफैँ विग्रह गरेर समास पहिचान गर्नुहोस्, अनि तालिकासँग मिलाउनुहोस्।
| समस्त पद | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| राजदरबार | राजाको दरबार | तत्पुरुष (षष्ठी) |
| पाठशाला | पाठका लागि शाला | तत्पुरुष (चतुर्थी) |
| हस्तलिखित | हातले लेखिएको | तत्पुरुष (तृतीया) |
| घोडचढी | घोडामा चढ्ने | तत्पुरुष (सप्तमी) |
| नीलकमल | नीलो कमल | कर्मधारय |
| चौबाटो | चार बाटाको समूह | द्विगु |
| त्रिभुवन | तीन भुवनको समूह | द्विगु |
| आमाबुबा | आमा र बुबा | द्वन्द्व |
| दशानन | दश छन् आनन (मुख) जसका, त्यो (रावण) | बहुव्रीहि |
| यथाशक्ति | शक्तिअनुसार | अव्ययीभाव |
| प्रतिदिन | दिनदिनै | अव्ययीभाव |
11. एउटै शब्द, दुई समास: अर्थले निर्णय गर्छ
केही शब्दको समास अर्थअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरण: पीताम्बर।
- “पहेँलो कपडा” भन्ने अर्थ लिए: पीलो अम्बर → विशेषण र विशेष्य मिलेकाले कर्मधारय।
- “पहेँलो वस्त्र लगाउने, अर्थात् कृष्ण” भन्ने अर्थ लिए: पीलो छ अम्बर जसको, त्यो → दुवै पदभन्दा अर्को अर्थ आएकाले बहुव्रीहि।
त्यसैले परीक्षामा विग्रह नलेखी समासको नाम मात्र लेख्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। सधैँ विग्रह लेखेर मात्र समास भन्नुहोस्।
12. सन्धि र समासको फरक
| सन्धि | समास |
|---|---|
| दुई वर्ण (ध्वनि) जोडिन्छन् | दुई वा बढी शब्द (पद) जोडिन्छन् |
| उदाहरण: हिम + आलय = हिमालय | उदाहरण: हिमको आलय = हिमालय (षष्ठी तत्पुरुष) |
| छुट्याउँदा “सन्धि विच्छेद” भनिन्छ | छुट्याउँदा “विग्रह” भनिन्छ |
| विभक्ति हराउने कुरा हुँदैन | बीचका विभक्ति वा संयोजक (को, ले, र) हराउँछन् |
“हिमालय” जस्ता शब्दमा सन्धि र समास दुवै हुन्छन्, त्यसैले प्रश्नले के माग्छ (सन्धि विच्छेद कि विग्रह) राम्ररी पढ्नुहोस्।
13. परीक्षामा कसरी सोधिन्छ
- वस्तुगत: “दशानन कुन समास हो?”, “द्विगु समासको उदाहरण कुन हो?” जस्ता प्रश्न।
- छोटो उत्तर: “दिइएका शब्दको विग्रह गरी समास छुट्याउनुहोस्।” यसमा विग्रह र समासको नाम दुवै लेख्दा पूरा अङ्क पाइन्छ।
- सजिलो क्रम: संख्यावाचक पहिलो पद भए द्विगु, “र/वा” मिल्ने भए द्वन्द्व, तेस्रै अर्थ आए बहुव्रीहि, विशेषण-विशेष्य भए कर्मधारय, विभक्ति हराए तत्पुरुष, र अव्यय पहिलो पद भए अव्ययीभाव भनेर जाँच्नुहोस्।
📌 Key points to remember (स्मरणीय बुँदा)
- समास पदको मेल हो, सन्धि वर्णको मेल हो।
- समासबाट बनेको पद समस्त पद र त्यसलाई छुट्याउने काम विग्रह हो।
- अव्ययीभावमा पूर्वपद अव्यय र प्रधान: यथाशक्ति, प्रतिदिन।
- तत्पुरुषमा उत्तरपद प्रधान र बीचको विभक्ति लोप: राजकुमार, वनवास।
- तत्पुरुषका भेद: कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण र नञ्।
- कर्मधारयमा विशेषण र विशेष्य वा उपमाको सम्बन्ध: नीलकमल, चन्द्रमुख।
- द्विगुमा पूर्वपद सङ्ख्या र अर्थ समूह: त्रिभुवन, सप्ताह।
- द्वन्द्वमा दुवै पद प्रधान र विग्रहमा र, वा, आदि: दाजुभाइ, दालभात।
- बहुव्रीहिमा तेस्रो अर्थ प्रधान: दशानन (रावण), लम्बोदर (गणेश)।
- नीलकण्ठ र पीताम्बर अर्थअनुसार कर्मधारय वा बहुव्रीहि हुन सक्छन्।
Test yourself: समास (Samas in Nepali)
24 questions on समासको परिचय, कर्मधारय समास and पहिचान गर्ने तरिका र अलमल हुने उदाहरण.