वाक्यमा प्रयोग भएका नाम र सर्वनामले क्रियासँग कुनै न कुनै सम्बन्ध राखेका हुन्छन्। कसले काम गर्यो, केमाथि काम पर्यो, केले गरियो, कसका लागि गरियो, कहाँबाट र कहाँ भयो भन्ने कुरा कारकले देखाउँछ। लोक सेवाको नेपाली विषयमा दिइएको वाक्यको रेखाङ्कित पद कुन कारकमा छ वा त्यसमा कुन विभक्ति लागेको छ भनेर सोधिने प्रश्न धेरै आउँछन्। यस नोटमा कारकको परिचय, छ कारक, तिनका विभक्ति र पहिचान गर्ने सजिलो तरिका उदाहरणसहित दिइएको छ।
1. कारक र विभक्तिको परिचय
वाक्यमा नाम वा सर्वनामको क्रियासँग हुने सम्बन्धलाई कारक भनिन्छ। कारक शब्दको शाब्दिक अर्थ क्रिया सम्पन्न गराउन सहयोग गर्ने भन्ने हो।
त्यो सम्बन्ध जनाउन नाम वा सर्वनामको पछि लाग्ने ले, लाई, बाट, मा जस्ता चिह्नलाई विभक्ति भनिन्छ। विभक्तिलाई कारक चिह्न पनि भनिन्छ।
उदाहरण वाक्य: आमाले भान्सामा चुलोबाट भाँडो झिकेर छोरीका लागि दूध तताउनुभयो।
- आमाले: काम गर्ने (कर्ता)
- दूध: काम परेको वस्तु (कर्म)
- छोरीका लागि: जसका निम्ति काम गरियो (सम्प्रदान)
- चुलोबाट: जहाँबाट भाँडो छुट्टियो (अपादान)
- भान्सामा: काम भएको ठाउँ (अधिकरण)
कहिलेकाहीँ विभक्ति देखिँदैन। जस्तै: बालक हाँस्यो मा बालक कर्ता हो तर कुनै विभक्ति लागेको छैन। यसलाई शून्य विभक्ति भनिन्छ।
2. कारकका भेद र विभक्ति तालिका
नेपाली व्याकरणमा सामान्यतया छ कारक मानिन्छन्। संस्कृत परम्परामा विभक्तिलाई प्रथमादेखि सप्तमीसम्म सात भागमा बाँडिन्छ, त्यसैले विभक्तिको नाम पनि जान्नु उपयोगी हुन्छ।
| कारक | मुख्य विभक्ति | विभक्तिको नाम | सोध्ने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| कर्ता | शून्य, ले | प्रथमा | को, कसले |
| कर्म | शून्य, लाई | द्वितीया | के, कसलाई |
| करण | ले, द्वारा, बाट | तृतीया | केले, केद्वारा |
| सम्प्रदान | लाई, का लागि, निम्ति | चतुर्थी | कसलाई, कसका लागि |
| अपादान | बाट, देखि | पञ्चमी | कहाँबाट, केबाट |
| अधिकरण | मा, माथि | सप्तमी | कहाँ, कहिले, केमा |
षष्ठी विभक्ति (को, का, की) सम्बन्धका लागि प्रयोग हुन्छ। सम्बन्ध र सम्बोधनबारे खण्ड 6 मा हेर्नुहोस्। केही व्याकरणमा सम्बन्ध र सम्बोधनलाई पनि जोडेर आठ कारक भनिएको पाइन्छ, तर लोक सेवा र विद्यालय व्याकरणमा प्रचलित मत छ कारककै हो।
3. कर्ता र कर्म कारक
क) कर्ता कारक
क्रियाको काम गर्ने वा क्रिया सम्पन्न गर्ने पद कर्ता कारक हो। यसको विभक्ति शून्य वा ले हुन्छ।
- दिदी गीत गाउँछिन्। (शून्य विभक्ति)
- दिदीले गीत गाइन्। (ले विभक्ति)
- हजुरबुबा बगैँचामा घुम्नुहुन्छ। (शून्य विभक्ति)
सामान्यतया सकर्मक क्रियाको भूतकालमा कर्तामा ले लाग्छ। अकर्मक क्रियामा प्रायः ले लाग्दैन: भाइ सुत्यो।
ख) कर्म कारक
कर्ताले गरेको कामको फल वा असर जसमाथि पर्छ, त्यो पद कर्म कारक हो। यसको विभक्ति शून्य वा लाई हुन्छ।
- किसानले धान रोप्यो। (शून्य विभक्ति, निर्जीव कर्म)
- प्रहरीले चोरलाई समात्यो। (लाई विभक्ति, सजीव कर्म)
निर्जीव कर्ममा प्रायः विभक्ति लाग्दैन, सजीव वा मानवीय कर्ममा प्रायः लाई लाग्छ। कर्म कारक सकर्मक क्रिया भएको वाक्यमा मात्र हुन्छ।
4. करण र सम्प्रदान कारक
क) करण कारक
कर्ताले काम गर्दा प्रयोग गर्ने साधन वा माध्यम करण कारक हो। यसको विभक्ति ले, द्वारा र बाट हुन्।
- बुबाले बन्चरोले दाउरा चिर्नुभयो।
- मैले इमेलद्वारा निवेदन पठाएँ।
- उनले हुलाकबाट पार्सल पठाइन्।
ख) सम्प्रदान कारक
जसका लागि काम गरिन्छ वा जसलाई केही दिइन्छ, त्यो पद सम्प्रदान कारक हो। यसको विभक्ति लाई, का लागि, निम्ति र निमित्त हुन्।
- हाकिमले कर्मचारीलाई पुरस्कार दिनुभयो।
- आमाले छोराका लागि स्वेटर बुन्नुभयो।
- गाउँलेले विद्यालयका निम्ति जग्गा दान दिए।
5. अपादान र अधिकरण कारक
क) अपादान कारक
जुन ठाउँ वा वस्तुबाट कुनै कुरा छुट्टिन्छ, टाढा हुन्छ वा सुरु हुन्छ, त्यो पद अपादान कारक हो। यसको विभक्ति बाट र देखि हुन्।
- रुखबाट पाकेको आँप खस्यो। (छुट्टिनु)
- बस काठमाडौँबाट पोखरा गयो। (सुरु बिन्दु)
- सानी बहिनी कुकुरदेखि डराउँछे। (डर)
- बिहानदेखि पानी परिरहेको छ। (समयको सुरु)
ख) अधिकरण कारक
क्रिया हुने आधार अर्थात् ठाउँ, समय वा विषय जनाउने पद अधिकरण कारक हो। यसको विभक्ति मा र माथि हुन्।
- विद्यार्थी कक्षामा पढ्छन्। (स्थान)
- हामी साँझमा खेल्छौँ। (समय)
- उसको सङ्गीतमा रुचि छ। (विषय)
- बिरालो छानामाथि बस्यो। (स्थान)
6. सम्बन्ध र सम्बोधन: कारक नमानिने कारण
क) सम्बन्ध
एउटा नाम वा सर्वनामको अर्को नाम वा सर्वनामसँगको सम्बन्ध जनाउने पदलाई सम्बन्ध भनिन्छ। यसका विभक्ति को, का, की, रो, रा, री र नो, ना, नी हुन्।
- रामको घर, मेरो कलम, आफ्नो देश
रामको भन्ने पदको सम्बन्ध क्रियासँग नभई घर भन्ने नामसँग छ। कारकको परिभाषा अनुसार क्रियासँग सिधा सम्बन्ध चाहिने हुँदा सम्बन्धलाई कारक मानिँदैन।
ख) सम्बोधन
कसैलाई बोलाउन, पुकार्न वा ध्यान खिच्न प्रयोग हुने पदलाई सम्बोधन भनिन्छ। यसमा हे, ए, ओ, ऐ जस्ता शब्द प्रयोग हुन्छन्।
- हे प्रभु, सबैको रक्षा गर।
- ए साथी, यता आऊ।
सम्बोधन गरिएको पदले क्रिया गर्दैन र क्रियामा कुनै भूमिका खेल्दैन, त्यसैले सम्बोधनलाई पनि कारक मानिँदैन।
7. कारक पहिचान गर्ने तरिका
विभक्ति मात्र हेरेर कारक छुट्याउँदा गल्ती हुन सक्छ, किनभने एउटै विभक्ति धेरै कारकमा आउँछ। त्यसैले पदले क्रियासँग गरेको काम वा भूमिका हेर्नुपर्छ।
| विभक्ति | एउटा कारक | अर्को कारक |
|---|---|---|
| ले | गोपालले चिठी लेख्यो (कर्ता) | गोपालले कलमले लेख्यो (करण) |
| लाई | शिक्षकले विद्यार्थीलाई बोलाउनुभयो (कर्म) | शिक्षकले विद्यार्थीलाई किताब दिनुभयो (सम्प्रदान) |
| बाट | खोलाबाट पानी ल्यायो (अपादान) | कुरियरबाट सामान पठायो (करण) |
छुट्याउने सूत्र:
- काम गर्ने हो भने कर्ता, साधन हो भने करण।
- लाई लागेको पदमा काम परेको हो भने कर्म, केही दिइएको वा कसैका निम्ति गरिएको हो भने सम्प्रदान।
- बाट लागेको पदबाट कुरा छुट्टिएको हो भने अपादान, माध्यम मात्र हो भने करण।
अभ्यास वाक्य: किसानले खेतमा हलोले जोतेर बच्चाका लागि गोठबाट दूध ल्यायो।
| पद | कारक | विभक्ति |
|---|---|---|
| किसानले | कर्ता | ले |
| खेतमा | अधिकरण | मा |
| हलोले | करण | ले |
| बच्चाका लागि | सम्प्रदान | का लागि |
| गोठबाट | अपादान | बाट |
| दूध | कर्म | शून्य |
📌 Key points to remember (स्मरणीय बुँदा)
- नाम वा सर्वनामको क्रियासँग हुने सम्बन्ध कारक हो; त्यो जनाउने चिह्न विभक्ति हो।
- प्रचलित मत अनुसार नेपालीमा छ कारक छन्: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण।
- कर्ता: शून्य वा ले; कर्म: शून्य वा लाई।
- करण: ले, द्वारा, बाट; यसले साधन वा माध्यम जनाउँछ।
- सम्प्रदान: लाई, का लागि, निम्ति; जसलाई दिइन्छ वा जसका लागि गरिन्छ।
- अपादान: बाट, देखि; छुट्टिनु, सुरु हुनु र डर जनाउँछ।
- अधिकरण: मा, माथि; ठाउँ, समय र विषय जनाउँछ।
- विभक्ति नदेखिए त्यसलाई शून्य विभक्ति भनिन्छ।
- सम्बन्ध (को, का, की, रो, नो) र सम्बोधन (हे, ए, ओ) को क्रियासँग सिधा सम्बन्ध नहुँदा तिनलाई कारक मानिँदैन।
- प्रथमादेखि सप्तमीसम्म सात विभक्ति; षष्ठी सम्बन्धको हो।
- एउटै विभक्ति धेरै कारकमा आउने हुँदा पदको भूमिका हेरेर कारक छुट्याउनुहोस्।
Test yourself: कारक र विभक्ति (Karak and Vibhakti)
24 questions on कारक र विभक्तिको परिचय, ख) सम्प्रदान कारक and कारक पहिचान गर्ने तरिका.