एउटै घटनालाई फरक तरिकाले भन्न सकिन्छ: म चिठी लेख्छु पनि भनिन्छ र मबाट चिठी लेखिन्छ पनि भनिन्छ। पहिलो वाक्यमा काम गर्ने व्यक्ति मुख्य छ भने दोस्रोमा लेखिने चिठी मुख्य छ। क्रियाको रूपले वाक्यमा कसको प्रधानता छ भन्ने देखाउने यही व्याकरणिक कोटिलाई वाच्य भनिन्छ। लोक सेवाको नेपाली विषयमा वाच्य पहिचान र वाच्य परिवर्तनका प्रश्न नियमित सोधिन्छन्, त्यसैले यस नोटमा परिचय, भेद, नियम र काल अनुसारका तालिका दिइएका छन्।
1. वाच्यको परिचय
वाक्यमा क्रियाले कर्ता, कर्म वा भाव मध्ये कुनको प्रधानता बुझाउँछ भन्ने कुरा देखाउने क्रियाको रूपलाई वाच्य भनिन्छ।
प्रधानताका आधारमा वाच्य तीन किसिमका छन्:
| वाच्य | कसको प्रधानता | उदाहरण |
|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | हरि कथा पढ्छ। |
| कर्मवाच्य | कर्म | हरिबाट कथा पढिन्छ। |
| भाववाच्य | क्रियाको भाव | हरिबाट हाँसिन्छ। |
कर्तृवाच्यलाई अङ्ग्रेजीमा active voice र कर्मवाच्यलाई passive voice सँग तुलना गर्न सकिन्छ। भाववाच्यमा कर्ता वा कर्म होइन, क्रियाले जनाउने काम वा अवस्था (भाव) मुख्य हुन्छ।
2. सकर्मक र अकर्मक क्रियासँग सम्बन्ध
वाच्य बुझ्न पहिले क्रियाका दुई भेद बुझ्नुपर्छ।
- सकर्मक क्रिया: कर्म चाहिने क्रिया। के वा कसलाई भनेर सोध्दा उत्तर आउँछ। जस्तै: खानु, पढ्नु, लेख्नु, बनाउनु, किन्नु।
- अकर्मक क्रिया: कर्म नचाहिने क्रिया। के वा कसलाई भन्ने प्रश्नको उत्तर आउँदैन। जस्तै: हाँस्नु, सुत्नु, बस्नु, दौडनु, रुनु।
वाच्य र क्रियाको सम्बन्ध यस्तो छ:
| वाच्य | सकर्मक क्रिया | अकर्मक क्रिया |
|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | हुन्छ | हुन्छ |
| कर्मवाच्य | हुन्छ | हुँदैन |
| भाववाच्य | हुँदैन | हुन्छ |
यसैबाट मुख्य नियम निस्कन्छ: सकर्मक क्रियाबाट कर्मवाच्य र अकर्मक क्रियाबाट भाववाच्य बन्छ। कर्तृवाच्य दुवै किसिमका क्रियामा हुन्छ।
3. कर्तृवाच्य
कर्ताको प्रधानता भएको र क्रिया कर्ता अनुसार चल्ने वाक्यलाई कर्तृवाच्य भनिन्छ।
विशेषता:
- कर्तामा शून्य वा ले विभक्ति हुन्छ।
- क्रियाका लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर कर्ता अनुसार बदलिन्छन्।
- सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियामा बन्छ।
उदाहरण:
- म भात खान्छु। (कर्ता प्रथम पुरुष, क्रिया पनि प्रथम पुरुष)
- बहिनीले चित्र बनाइन्। (कर्ता स्त्रीलिङ्ग, क्रिया पनि स्त्रीलिङ्ग)
- केटाहरू मैदानमा दौडे। (कर्ता बहुवचन, क्रिया पनि बहुवचन)
4. कर्मवाच्य
कर्मको प्रधानता भएको र क्रिया कर्म अनुसार चल्ने वाक्यलाई कर्मवाच्य भनिन्छ। यो सकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ।
विशेषता:
- कर्तामा बाट वा द्वारा विभक्ति लाग्छ।
- कर्ममा प्रायः विभक्ति लाग्दैन (शून्य हुन्छ)।
- धातुमा इ प्रत्यय लागेर क्रिया बन्छ: लेखिन्छ, पढियो, बनाइनेछ।
- क्रिया कर्मको वचन अनुसार चल्छ।
- कर्ता नखुलाए पनि वाक्य पूरा हुन्छ: सडक बनाइयो।
उदाहरण:
- मबाट चिठी लेखिन्छ।
- सरकारद्वारा नयाँ पुल बनाइयो।
- विद्यार्थीबाट प्रश्नहरू सोधिए। (कर्म बहुवचन, क्रिया पनि बहुवचन)
5. भाववाच्य
क्रियाको भाव अर्थात् काम वा अवस्थाको प्रधानता भएको वाक्यलाई भाववाच्य भनिन्छ। यो अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ र यसमा कर्म हुँदैन।
विशेषता:
- कर्तामा बाट वा द्वारा विभक्ति लाग्छ।
- धातुमा इ प्रत्यय लाग्छ: हाँसिन्छ, सुतियो, बसिनेछ।
- क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन र पुलिङ्ग मा रहन्छ; कर्ता बदलिए पनि क्रिया बदलिँदैन।
उदाहरण:
- मबाट हाँसिन्छ।
- हामीबाट हाँसिन्छ। (कर्ता बहुवचन भए पनि क्रिया एकवचन)
- आमाबाट चाँडै सुतियो।
6. वाच्य पहिचान गर्ने तरिका
वाच्य छुट्याउन यी चरण अपनाउनुहोस्:
- क्रियामा धातुपछि इ प्रत्यय (इन्छ, इयो, इने, इएको, इँदै) छ कि छैन हेर्नुहोस्। छैन भने प्रायः कर्तृवाच्य हो।
- इ प्रत्यय छ र कर्तामा बाट वा द्वारा छ भने क्रिया सकर्मक कि अकर्मक हेर्नुहोस्।
- सकर्मक भए कर्मवाच्य, अकर्मक भए भाववाच्य।
| वाक्य | क्रिया | वाच्य |
|---|---|---|
| आमा खाना पकाउनुहुन्छ। | सकर्मक, इ छैन | कर्तृवाच्य |
| आमाबाट खाना पकाइन्छ। | सकर्मक, इ छ | कर्मवाच्य |
| बच्चा रोयो। | अकर्मक, इ छैन | कर्तृवाच्य |
| बच्चाबाट रोइयो। | अकर्मक, इ छ | भाववाच्य |
सावधानी: सीता पढिन् वाक्यमा क्रियामा इन् देखिए पनि यो इ प्रत्यय होइन, अन्य पुरुष स्त्रीलिङ्गको भूतकालिक रूप हो। कर्तामा बाट छैन र क्रिया कर्ता (सीता) अनुसार चलेको छ, त्यसैले यो कर्तृवाच्य हो।
7. वाच्य परिवर्तनका नियम
क) कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य
- कर्ताको ले वा शून्य विभक्ति हटाई बाट वा द्वारा लगाउने: रामले भन्ने पद रामबाट हुन्छ।
- कर्ममा लाई भए प्रायः हटाउने: प्रहरीले चोरलाई समात्यो भन्ने वाक्य प्रहरीबाट चोर समातियो हुन्छ।
- धातुमा इ प्रत्यय जोड्ने र क्रियालाई कर्म अनुसार मिलाउने।
ख) कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य
- कर्तामा बाट वा द्वारा लगाउने।
- धातुमा इ प्रत्यय जोड्ने।
- क्रियालाई अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्गमा राख्ने: हामी बस्छौँ भन्ने वाक्य हामीबाट बसिन्छ हुन्छ।
ग) इ प्रत्यय जोड्ने तरिका
| धातुको अन्त्य | उदाहरण |
|---|---|
| व्यञ्जनान्त | लेख् + इ = लेखिन्छ, पढ् + इ = पढियो, हाँस् + इ = हाँसिन्छ |
| स्वरान्त | खा + इ = खाइन्छ, धो + इ = धोइयो, दि + इ = दिइन्छ |
| आउ अन्त्य भएका | बनाउ + इ = बनाइन्छ, पढाउ + इ = पढाइयो (उ हट्छ) |
उल्टो परिवर्तन गर्दा (कर्मवाच्यबाट कर्तृवाच्य) इ प्रत्यय हटाउने, कर्तामा ले वा शून्य राख्ने र क्रियालाई कर्ता अनुसार मिलाउने: मबाट चिठी लेखियो भन्ने वाक्य मैले चिठी लेखेँ हुन्छ।
8. काल अनुसार उदाहरण तालिका
क) सकर्मक क्रिया: कर्तृवाच्य र कर्मवाच्य
| काल र पक्ष | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|---|
| सामान्य वर्तमान | म चिठी लेख्छु। | मबाट चिठी लेखिन्छ। |
| अपूर्ण वर्तमान | म चिठी लेख्दै छु। | मबाट चिठी लेखिँदै छ। |
| पूर्ण वर्तमान | मैले चिठी लेखेको छु। | मबाट चिठी लेखिएको छ। |
| सामान्य भूत | मैले चिठी लेखेँ। | मबाट चिठी लेखियो। |
| पूर्ण भूत | मैले चिठी लेखेको थिएँ। | मबाट चिठी लेखिएको थियो। |
| सामान्य भविष्यत् | म चिठी लेख्नेछु। | मबाट चिठी लेखिनेछ। |
ख) अकर्मक क्रिया: कर्तृवाच्य र भाववाच्य
| काल र पक्ष | कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|---|
| सामान्य वर्तमान | भाइ सुत्छ। | भाइबाट सुतिन्छ। |
| अपूर्ण वर्तमान | भाइ सुत्दै छ। | भाइबाट सुतिँदै छ। |
| पूर्ण वर्तमान | भाइ सुतेको छ। | भाइबाट सुतिएको छ। |
| सामान्य भूत | भाइ सुत्यो। | भाइबाट सुतियो। |
| सामान्य भविष्यत् | भाइ सुत्नेछ। | भाइबाट सुतिनेछ। |
दुवै तालिकामा कर्तृवाच्यको क्रिया कर्ता (म, भाइ) अनुसार छ भने कर्मवाच्य र भाववाच्यमा कर्तामा बाट लागेको छ र क्रियामा इ प्रत्यय देखिन्छ।
📌 Key points to remember (स्मरणीय बुँदा)
- क्रियाले कर्ता, कर्म वा भावमध्ये कुनको प्रधानता बुझाउँछ भन्ने देखाउने रूप वाच्य हो।
- वाच्य तीन किसिमका छन्: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य।
- कर्तृवाच्य सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियामा हुन्छ; क्रिया कर्ता अनुसार चल्छ।
- कर्मवाच्य सकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ; क्रिया कर्म अनुसार चल्छ।
- भाववाच्य अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ र यसमा कर्म हुँदैन।
- कर्मवाच्य र भाववाच्यमा कर्तामा बाट वा द्वारा लाग्छ र धातुमा इ प्रत्यय लाग्छ।
- भाववाच्यको क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्गमा रहन्छ।
- कर्मवाच्यमा कर्ता लुकाउन सकिन्छ: सडक बनाइयो।
- कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य बनाउँदा कर्मको लाई प्रायः हट्छ।
- स्वरान्त धातुमा इ थपिन्छ (खाइन्छ), आउ अन्त्यमा उ हट्छ (बनाइन्छ)।
- सीता पढिन् जस्ता वाक्यमा इन् देखिए पनि कर्तामा बाट नभएकाले कर्तृवाच्य हो।
Test yourself: वाच्य (Vachya in Nepali)
24 questions check what you read about वाच्यको परिचय, वाच्य परिवर्तनका नियम and ख) अकर्मक क्रिया: कर्तृवाच्य र भाववाच्य.