नेपालमा खानेपानी र सरसफाइ २०२६: ४७.५% मात्र सुरक्षित खानेपानी, ६१.२% नमूनामा E. coli (NSO प्रतिवेदन)

नेपालमा खानेपानी र सरसफाइको नयाँ तथ्य: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (National Statistics Office, NSO) ले UN-Habitat को सहयोगमा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा ४७.५ प्रतिशत जनसंख्याले मात्र सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित (safely managed) खानेपानी पाउँछन्। सुरक्षित सरसफाइको पहुँच ३९.९ प्रतिशत छ। घरमा पिइने पानीका ६१.२ प्रतिशत नमूनामा E. coli ब्याक्टेरिया भेटिएको छ। यो प्रतिवेदन २०८३ कात्तिकको दोस्रो हप्ता (अक्टोबर २०२६ को अन्त्य) मा सार्वजनिक भएको हो। यस लेखमा मुख्य तथ्य, “safely managed” को अर्थ, संवैधानिक र कानुनी व्यवस्था, SDG 6 र परीक्षामा सोधिन सक्ने प्रश्न दिइएका छन्।

१. प्रतिवेदनका मुख्य तथ्य

प्रतिवेदनले हिमाल, पहाड र तराईबीच तथा प्रदेशहरूबीच ठूलो असमानता देखाएको छ। यसको सुझाव छ: कमजोर स्थानीय तहलाई लगानीमा प्राथमिकता दिने, र पानीको उपलब्धता मात्र नभई गुणस्तर र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने।

२. “धारा छ” भनेर पानी सुरक्षित हुँदैन: Safely managed को अर्थ

नेपालमा धेरै घरमा धारा, ट्युबवेल वा इनार छ, त्यसैले “खानेपानी पहुँच” को पुरानो तथ्याङ्क ८०–९० प्रतिशतभन्दा माथि देखिन्थ्यो। तर दिगो विकास लक्ष्य (SDG) ले प्रयोग गर्ने WHO/UNICEF को Joint Monitoring Programme (JMP) सेवालाई तहगत भर्‍याङ (service ladder) मा नाप्छ। Safely managed खानेपानी मान्न तीनवटै सर्त पूरा हुनुपर्छ:

1. पानी सुधारिएको स्रोत (पाइप, सुरक्षित इनार/ट्युबवेल, संरक्षित मूल आदि) बाट आएको हुनुपर्छ;
2. स्रोत घर वा घरपरिसरभित्रै हुनुपर्छ;
3. पानी चाहिएको बेला उपलब्ध र मल (faecal) तथा प्राथमिक रासायनिक प्रदूषणमुक्त हुनुपर्छ।

त्यसैले नेपालले २०७६ असोज १३ (30 September 2019) मा आफूलाई खुला दिसामुक्त (ODF) देश घोषणा गरे पनि “safely managed sanitation” ३९.९ प्रतिशतमा सीमित छ। चर्पी बन्नु पहिलो चरण हो। दिसाको सुरक्षित सङ्कलन, ढुवानी र प्रशोधन (faecal sludge management) अर्को चरण हो, जुन धेरै सहर र गाउँमा अझै छैन।

३. E. coli किन चिन्ताको विषय?

Escherichia coli (E. coli) मानिस र जनावरको आन्द्रामा पाइने ब्याक्टेरिया हो। पानीमा यो भेटिनु भनेको पानीमा दिसाजन्य प्रदूषण (faecal contamination) भएको प्रमाण हो। त्यस्तो पानीबाट झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, जण्डिस (हेपाटाइटिस A र E) र आउँ जस्ता रोग सर्न सक्छन्। स्रोतमा पानी सफा भए पनि पुराना पाइप चुहिनु, ढल र खानेपानीका पाइप नजिकै हुनु, ट्याङ्की सफा नगर्नु र घरमा पानी असुरक्षित तरिकाले भण्डारण गर्नुले पानी दूषित हुन्छ। यही कारणले पानी उमाल्ने, फिल्टर गर्ने, क्लोरिन (पियुष) हाल्ने वा SODIS (घाममा राख्ने) जस्ता घरायसी प्रशोधनलाई जनस्वास्थ्यमा जोड दिइन्छ।

४. WASH Equity Index: नयाँ के छ?

राष्ट्रिय औसतले कुन पालिका पछाडि छ भन्ने देखाउँदैन। WASH Equity Index ले स्थानीय तहलाई खानेपानी र सरसफाइ दुवैको पहुँच र गुणस्तरको आधारमा तुलना गर्छ, र सबैभन्दा पछाडि परेका र उच्च जोखिमका क्षेत्र पहिचान गर्छ। यसले संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई प्रमाणमा आधारित योजना (evidence-based planning) र लक्षित लगानी गर्न मद्दत गर्छ। लोक प्रशासनको भाषामा यो तथ्याङ्कमा आधारित नीति निर्माण को राम्रो उदाहरण हो।

५. संवैधानिक, कानुनी र संस्थागत व्यवस्था

संविधानले खानेपानीलाई मौलिक हक बनाएको छ र यसको कार्यान्वयनको मुख्य जिम्मेवारी स्थानीय तहमा छ। त्यसैले प्रतिवेदनले औँल्याएका ५७ पालिकाको अवस्था संघीयताको क्षमता र स्रोतको असमानता सँग जोडिन्छ। कमजोर पालिकासँग प्राविधिक जनशक्ति, पानी परीक्षण प्रयोगशाला र लगानी कम हुन्छ।

६. SDG 6 र नेपाल

• SDG 6: सबैका लागि स्वच्छ पानी र सरसफाइ (Clean Water and Sanitation)।
• लक्ष्य ६.१: सन् २०३० सम्म सबैका लागि सुरक्षित र किफायती खानेपानीमा समान पहुँच।
• लक्ष्य ६.२: सन् २०३० सम्म सबैका लागि पर्याप्त र समतामूलक सरसफाइ तथा स्वच्छता, खुला दिसाको अन्त्य, र महिला, बालिका तथा जोखिममा रहेका समूहको आवश्यकतामा विशेष ध्यान।
• सूचक ६.१.१ र ६.२.१ ले “safely managed” सेवामा पहुँच भएको जनसंख्याको अनुपात नै नाप्छन्। त्यसैले यो प्रतिवेदनका ४७.५% र ३९.९% सिधै SDG प्रगतिसँग जोडिन्छन्। २०३० सम्म १०० प्रतिशत पुग्न बाँकी अवधिमा ठूलो फड्को आवश्यक छ।

७. सोही हप्ताको सम्बन्धित स्वास्थ्य समाचार

• Antimicrobial Resistance (AMR) राष्ट्रिय कार्ययोजना: स्वास्थ्य मन्त्रालयले पाँच वर्षे राष्ट्रिय कार्ययोजना लागू गरेको छ, जसले डाक्टरको पुर्जाबिना खुद्रा पसलबाट एन्टिबायोटिक बिक्री गर्न रोक लगाउँछ। कार्ययोजनाले मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा र वातावरण चारै क्षेत्र समेट्छ। यसलाई One Health दृष्टिकोण भनिन्छ। दूषित पानीबाट हुने संक्रमण बढ्दा एन्टिबायोटिकको अनावश्यक प्रयोग पनि बढ्छ, त्यसैले WASH र AMR एकअर्कासँग जोडिएका छन्।
• स्वास्थ्य बिमा: स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रममा आबद्ध हुन १६ वर्ष वा सोभन्दा माथिका नागरिकलाई राष्ट्रिय परिचयपत्र अनिवार्य गरिएको छ, जुन 16 December 2026 देखि लागू हुन्छ। पाँच जनासम्मको परिवारले वार्षिक रु. ३,५०० तिरेर रु. १ लाखसम्मको उपचार सुविधा पाउँछ।

Sources: Nepal News, myRepublica, Nepal News Evening Briefing, Nepal News Economic Brief, UN-Water SDG 6 Data.

लोक सेवाका लागि किन महत्त्वपूर्ण?

• सामान्य ज्ञान: ४७.५%, ३९.९%, ६१.२% र ७५३ जस्ता अङ्क तथा प्रतिवेदन प्रकाशक निकाय सिधै सोधिन सक्छन्।
• संविधान: धारा ३५(४) र अनुसूची ८ बारे प्रश्न खरिदारदेखि अधिकृत तहसम्म आउँछन्।
• विकास र SDG: SDG 6 का लक्ष्य र “safely managed” को परिभाषा विकास प्रशासनमा सोधिन्छन्।
• व्यक्तिपरक प्रश्न: “ODF घोषणापछि पनि सुरक्षित सरसफाइ किन कम?” वा “संघीयतामा खानेपानी सेवा असमान किन?” जस्ता प्रश्नमा यो प्रतिवेदन उदाहरणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

परीक्षामा सोधिन सक्ने प्रश्न (Quick Revision)

1. NSO को प्रतिवेदन अनुसार कति प्रतिशत नेपालीले सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित खानेपानी पाउँछन्? ४७.५ प्रतिशत।
2. सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित सरसफाइको पहुँच कति छ? ३९.९ प्रतिशत।
3. घरको पिउने पानीका कति प्रतिशत नमूनामा E. coli भेटियो? ६१.२ प्रतिशत।
4. प्रतिवेदन तयार गर्न NSO लाई कुन संस्थाले सहयोग गर्‍यो? UN-Habitat।
5. प्रतिवेदनले ल्याएको नयाँ सूचक के हो? WASH Equity Index।
6. पानीमा E. coli भेटिनुले के जनाउँछ? दिसाजन्य (faecal) प्रदूषण।
7. संविधानको कुन धारामा स्वच्छ खानेपानी र सरसफाइको हक छ? धारा ३५(४)।
8. नेपाल खुला दिसामुक्त देश कहिले घोषणा भयो? २०७६ असोज १३ (30 September 2019)।
9. स्वच्छ पानी र सरसफाइसँग सम्बन्धित SDG कुन हो? SDG 6।
10. विश्व शौचालय दिवस कहिले मनाइन्छ? १९ नोभेम्बर।
11. खानेपानी संविधानको कुन अनुसूचीअनुसार स्थानीय तहको अधिकारमा पर्छ? अनुसूची ८।
12. JMP को पूरा रूप के हो? WHO/UNICEF Joint Monitoring Programme।