पर्यायवाची, विपरीतार्थी र अनेकार्थी शब्द (Synonyms, Antonyms and Homonyms in Nepali)

लोकसेवा आयोगका खरिदारदेखि अधिकृतसम्मका नेपाली पत्रमा पर्यायवाची, विपरीतार्थी र अनेकार्थी शब्दबाट प्रायः प्रश्न सोधिन्छ। यी प्रश्न छोटा हुन्छन् तर शब्दभण्डार राम्रो नभए गल्ती हुन्छ। यस टिपोटमा शब्दको अर्थका आधारमा हुने यी तीन वर्गको परिचय, परीक्षामा बारम्बार आउने शब्दका तालिका, विपरीतार्थी शब्द बनाउने उपसर्ग, उच्चारण मिल्ने तर अर्थ फरक हुने शब्द र परीक्षाका सुझाव समेटिएका छन्।

१. अर्थका आधारमा शब्दका प्रकार

शब्दले बुझाउने अर्थका आधारमा शब्दलाई विभिन्न वर्गमा राखिन्छ। लोकसेवाका लागि मुख्य तीन वर्ग महत्त्वपूर्ण छन्:

२. पर्यायवाची शब्द

एउटै वस्तु, भाव वा व्यक्तिलाई बुझाउने तर रूप फरक भएका शब्दलाई पर्यायवाची वा समानार्थी शब्द भनिन्छ। नेपालीमा धेरैजसो पर्यायवाची शब्द संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्द हुन्। पर्यायवाची शब्दको अर्थ नजिक भए पनि प्रयोग गर्दा प्रसङ्ग मिलाउनुपर्छ, जस्तै: भानु र सूर्य उस्तै अर्थ दिन्छन् तर बोलीचालीमा “घाम” बढी चल्छ।

प्रकृतिसँग सम्बन्धित पर्यायवाची शब्द:

३. मानिस, जीवजन्तु र देवतासम्बन्धी पर्यायवाची शब्द

सम्झने तरिका: “ज” (जन्मेको) अन्त्यमा भएका शब्दले कहाँ जन्मियो भन्ने बुझाउँछन्। पङ्कज (हिलोमा जन्मेको) र जलज (पानीमा जन्मेको) दुवै कमल हुन्। “द” (दिने) अन्त्यमा भएका जलद, वारिद, नीरद र पयोद पानी दिने बादल हुन्।

४. विपरीतार्थी शब्द र तिनलाई बनाउने तरिका

एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी वा विलोम शब्द भनिन्छ। कतिपय विपरीतार्थी शब्द छुट्टै हुन्छन् (दिन: रात), भने धेरैजसो उपसर्ग लगाएर वा बदलेर बनाइन्छन्:

५. परीक्षामा बारम्बार आउने विपरीतार्थी शब्द

ध्यान दिनुहोस्: “कृतज्ञ” (गुन मान्ने) को विपरीतार्थी “कृतघ्न” (गुन नमान्ने) हो; परीक्षामा यही उत्तर अपेक्षा गरिन्छ। त्यस्तै “प्राचीन” को विपरीतार्थी “अर्वाचीन” (आधुनिक) हो र “स्थावर” (एकै ठाउँमा रहने) को “जङ्गम” (चल्ने) हो।

६. अनेकार्थी शब्द

एउटै शब्दले प्रसङ्गअनुसार फरक फरक अर्थ दिन्छ भने त्यसलाई अनेकार्थी वा नानार्थी शब्द भनिन्छ। वाक्य पढेर मात्र कुन अर्थ लागेको छ भन्ने थाहा हुन्छ, जस्तै: “खेलमा हार भयो” (पराजय) र “गलामा फूलको हार लगाइयो” (माला)।

७. उच्चारण मिल्दा तर अर्थ फरक हुने शब्द

सुन्दा उस्तै लाग्ने तर हिज्जे र अर्थ फरक हुने शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द भनिन्छ। यी अनेकार्थी होइनन्, किनकि यिनको रूप नै फरक हुन्छ। वर्णविन्यास र अर्थ दुवैका प्रश्नमा यी आउँछन्:

८. परीक्षाका लागि सुझाव

• प्रश्नमा “होइन” वा “बाहेक” लेखिएको छ कि छैन ध्यान दिनुहोस्; धेरै प्रश्नमा तीन पर्यायवाची र एउटा फरक शब्द दिइन्छ।
• मिल्दाजुल्दा शब्द नझुक्किनुहोस्: जलद (बादल) र जलज (कमल), अनल (आगो) र अनिल (हावा), शशि (चन्द्रमा) र रवि (सूर्य)।
• विपरीतार्थी सोध्दा उही वर्गको शब्द रोज्नुहोस्: तत्सम शब्दको विपरीतार्थी पनि प्रायः तत्सम नै हुन्छ (उदय: अस्त, उन्नति: अवनति)।
• उपसर्ग चिन्नुहोस्: अ, अन्, निर्, दुर्, कु, अप लागेपछि अर्थ प्रायः उल्टो हुन्छ।
• अनेकार्थी शब्दको अर्थ वाक्यको प्रसङ्गबाट निकाल्नुहोस्।
• दिनहुँ पाँच वटा नयाँ शब्द र तिनका पर्यायवाची तथा विपरीतार्थी लेखेर अभ्यास गर्नुहोस्।