⏱ 1 min read
उखान र टुक्का नेपाली भाषाका मीठा र छोटा अभिव्यक्ति हुन्। लोकसेवाको नेपाली पत्रमा कुनै उखान वा टुक्काको अर्थ, उखान र टुक्काबीचको फरक, वा वाक्यमा प्रयोग सोधिन्छ। यस टिपोटमा उखान र टुक्काको परिचय, तिनका भिन्नता, परीक्षामा बारम्बार आउने उखान र टुक्काका अर्थ, वाक्यमा प्रयोगका उदाहरण र उत्तर लेख्ने सुझाव दिइएका छन्।
१. उखान र टुक्काको परिचय
उखान समाजमा लामो समयदेखि चलेको अनुभवमा आधारित छोटो र पूर्ण भनाइ हो। यसमा कुनै शिक्षा, व्यङ्ग्य वा सत्य लुकेको हुन्छ। उखानलाई लोकोक्ति वा कहावत पनि भनिन्छ। उदाहरण: “एक हातले ताली बज्दैन”।
टुक्का भनेको सामान्य अर्थभन्दा फरक, विशेष (लाक्षणिक) अर्थ दिने शब्दसमूह हो। यो आफैँमा पूर्ण वाक्य हुँदैन, वाक्यभित्र राखेर प्रयोग गरिन्छ। टुक्कालाई मुहावरा वा वाक्यांश पनि भनिन्छ। उदाहरण: “नाक काटिनु” भनेको साँच्चै नाक काटिनु होइन, इज्जत जानु हो।
२. उखान र टुक्काबीचको भिन्नता
| आधार | उखान | टुक्का |
|---|---|---|
| रूप | आफैँमा पूर्ण वाक्य हुन्छ | पूर्ण वाक्य हुँदैन, वाक्यांश हुन्छ |
| प्रयोग | स्वतन्त्र रूपमा उस्तै रूपमा प्रयोग हुन्छ | वाक्यभित्र राखेर मात्र प्रयोग हुन्छ |
| रूप परिवर्तन | प्रायः शब्द र रूप बदलिँदैन | काल, पुरुष र वचनअनुसार क्रियापद बदलिन्छ |
| अन्त्य | विभिन्न किसिमले टुङ्गिन्छ | प्रायः नु प्रत्ययवाला क्रियामा टुङ्गिन्छ (हुनु, लाउनु) |
| स्रोत | जनजीवनको अनुभव र शिक्षा | शब्दको विशेष वा लाक्षणिक अर्थ |
| अर्को नाम | लोकोक्ति, कहावत | मुहावरा, वाक्यांश |
| उदाहरण | नाच्न नजान्ने आँगन टेढो | पानी पानी हुनु |
सजिलो पहिचान: भनाइ एक्लै बोल्दा अर्थ पूरा हुन्छ भने उखान, वाक्यमा जोड्नुपर्छ भने टुक्का। जस्तै: “उसको नाक काटियो” भन्दा “नाक काटिनु” को रूप “नाक काटियो” मा बदलियो, त्यसैले यो टुक्का हो।
३. उखानका विशेषता
- छोटो, सरल र लयात्मक हुन्छ, त्यसैले सजिलै सम्झिन्छ।
- लामो सामाजिक अनुभवबाट बनेको हुन्छ र कुनै शिक्षा दिन्छ।
- सिधा अर्थभन्दा भित्री (व्यङ्ग्यार्थ) अर्थ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
- कुरालाई प्रभावकारी, छोटो र रोचक बनाउँछ।
- लेखक नभएको, पुस्तादेखि मौखिक रूपमा चलेको लोकसाहित्य हो।
४. परीक्षामा बारम्बार आउने उखान र अर्थ
| उखान | अर्थ |
|---|---|
| एक हातले ताली बज्दैन | झगडा वा कुनै काममा दुवै पक्षको हात हुन्छ |
| नाच्न नजान्ने आँगन टेढो | आफ्नो कमजोरी लुकाउन अरू कुरालाई दोष दिनु |
| आफ्नो आङको भैँसी देख्दैन, अर्काको आङको जुम्रा देख्छ | आफ्नो ठुलो दोष नदेख्ने तर अरूको सानो दोष देख्ने |
| धेरै जोगी मठ उजाड | धेरै जना मालिक भएपछि काम बिग्रन्छ |
| नहुनु मामाभन्दा कानो मामा जाति | केही नहुनुभन्दा थोरै भए पनि हुनु राम्रो |
| हुने बिरुवाको चिल्लो पात | असल हुने कुराको लक्षण सुरुमै देखिन्छ |
| मुखमा राम राम, बगलीमा छुरा | बाहिर मीठो बोल्ने तर भित्र खराब नियत राख्ने |
| हात्तीका देखाउने दाँत अर्कै, चपाउने दाँत अर्कै | भनाइ र गराइ फरक हुनु, देखावटी व्यवहार |
| कुकुरको पुच्छर बाह्र वर्ष ढुङ्ग्रामा राखे पनि बाङ्गाको बाङ्गै | जति सम्झाए पनि खराब बानी नछुट्नु |
| खोलो तर्यो, लौरो बिर्स्यो | काम सकिएपछि सहयोगीलाई बिर्सनु, गुन नमान्नु |
| जुन गोरुको सिङ छैन, उसैको नाम तिखे | नाम र गुण नमिल्नु |
| हात्ती आयो हात्ती आयो, फुस्सा | धेरै हल्ला गरेको तर नतिजा सानो वा केही नहुनु |
| दुहुनो गाईको लात पनि सहनुपर्छ | काम दिने वा फाइदा गर्नेको सानोतिनो दोष सहनुपर्छ |
| बाँदरको हातमा नरिवल | मूल्यवान् कुरा त्यसको महत्त्व नबुझ्नेको हातमा पर्नु |
| बुझ्नेलाई श्रीखण्ड, नबुझ्नेलाई खुर्पाको बिँड | गुण बुझ्नेले मात्र वस्तुको मूल्य थाहा पाउँछ |
| न्याउरी मारी पछुतो | हतारमा नराम्रो काम गरी पछि पछुताउनु |
| एक कान दुई कान मैदान | गोप्य कुरा एक जनाबाट अर्कोमा सर्दै सबैतिर फैलिनु |
| कागले कान लग्यो भन्दैमा कान नछामी कागको पछि दौडनु | सत्यता नजाँची हल्लाको पछि लाग्नु |
| आफू भलो त जगत भलो | आफू असल भए संसार पनि असल देखिन्छ |
| काम गर्ने कालु, मकै खाने भालु | दुःख एउटाले गर्ने, फाइदा अर्कैले लिने |
५. उखानको वाक्यमा प्रयोग
| उखान | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|
| एक हातले ताली बज्दैन | दुवै दाजुभाइ झगडामा दोषी छन्, एक हातले ताली बज्दैन। |
| नाच्न नजान्ने आँगन टेढो | पढाइ नगरी फेल भएको रामले प्रश्न नै गलत थियो भन्यो; नाच्न नजान्ने आँगन टेढो भनेको यही हो। |
| हुने बिरुवाको चिल्लो पात | सानैदेखि मेहनती सीता आज अधिकृत भई; हुने बिरुवाको चिल्लो पात। |
| खोलो तर्यो, लौरो बिर्स्यो | जागिर पाएपछि उसले पढाउने गुरुलाई चिन्दै चिनेन; खोलो तर्यो, लौरो बिर्स्यो। |
| धेरै जोगी मठ उजाड | समितिमा सबैले आफ्नै कुरा गर्दा काम अघि बढेन; धेरै जोगी मठ उजाड भयो। |
६. शरीरका अङ्गसँग सम्बन्धित टुक्का
| टुक्का | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| नाक काटिनु | इज्जत जानु | छोराको चोरीले बुबाको नाक काटियो। |
| नाक खुम्च्याउनु | मन नपराएको देखाउनु | खाना देख्नेबित्तिकै उसले नाक खुम्च्यायो। |
| आँखा लाउनु | कुनै कुरा पाउने इच्छा गर्नु | ऊ छिमेकीको जग्गामा आँखा लाउँछ। |
| आँखा चिम्लनु | जानीजानी बेवास्ता गर्नु | गल्ती देखेर पनि हाकिमले आँखा चिम्ले। |
| आँखाको तारो | अत्यन्त प्यारो | कान्छो छोरो आमाको आँखाको तारो हो। |
| कान खडा हुनु | सचेत हुनु, ध्यान दिनु | आफ्नो नाम सुन्नेबित्तिकै उसका कान खडा भए। |
| कानमा तेल हालेर बस्नु | सुनेर पनि वास्ता नगर्नु | धेरै पटक भन्दा पनि ऊ कानमा तेल हालेर बस्यो। |
| एक कानले सुनेर अर्को कानले उडाउनु | अर्ती नमान्नु | गुरुको सल्लाह उसले एक कानले सुनेर अर्को कानले उडायो। |
| छाती फुलाउनु | गर्व गर्नु | छोरीको सफलतामा बुबाले छाती फुलाए। |
| औँला ठड्याउनु | दोष लगाउनु | प्रमाणबिना कसैतिर औँला ठड्याउनु हुँदैन। |
| खुट्टा तान्नु | अरूको प्रगतिमा बाधा पुर्याउनु | साथीहरूले नै उसको खुट्टा ताने। |
| मुख रसाउनु | खान मन लाग्नु | मिठाई देखेर बालकको मुख रसायो। |
| दाँत किट्नु | रिसले बदला लिने भावना राख्नु | अपमान भएपछि ऊ दाँत किट्दै फर्कियो। |
| काखी च्याप्नु | पक्ष लिनु, संरक्षण गर्नु | नेताले आफ्ना मान्छेलाई काखी च्यापे। |
७. अन्य चर्चित टुक्का
| टुक्का | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| पानी पानी हुनु | अत्यन्त लज्जित हुनु | झुट पक्राउ परेपछि ऊ पानी पानी भयो। |
| दाल नगल्नु | चाल वा उपाय सफल नहुनु | घुस दिन खोज्यो तर उसको दाल गलेन। |
| भाँडो फुट्नु | गोप्य कुरा बाहिर आउनु | अनुसन्धानपछि भ्रष्टाचारको भाँडो फुट्यो। |
| घाउमा नुनचुक छर्कनु | दुःखीलाई झन् दुःख दिनु | हारेकालाई गिज्याएर घाउमा नुनचुक नछर्क। |
| आगोमा घिउ थप्नु | झगडा वा रिस झन् बढाउनु | उसको कुराले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्यो। |
| पेटमा मुसा दौडनु | धेरै भोक लाग्नु | बिहानदेखि नखाँदा पेटमा मुसा दौडिए। |
| दिनमा तारा देख्नु | ठुलो सङ्कटमा परी आत्तिनु | जागिर गएपछि उसले दिनमा तारा देख्यो। |
| आफ्नो खुट्टामा आफैँ बञ्चरो हान्नु | आफ्नै काम गरेर आफूलाई हानि गर्नु | पढाइ छोडेर उसले आफ्नो खुट्टामा आफैँ बञ्चरो हान्यो। |
| दुई डुङ्गामा खुट्टा राख्नु | एकै पटक दुवै पक्षको साथ लिन खोज्नु, कुनै एकमा अडिग नहुनु | दुई डुङ्गामा खुट्टा राख्नेको भर हुँदैन। |
| बाटो हेर्नु | पर्खनु | आमा छोराको बाटो हेरेर बसिन्। |
| मुठीमा पार्नु | पूरै नियन्त्रणमा लिनु | उसले सबै कर्मचारीलाई मुठीमा पार्यो। |
| कुरा काट्नु | पछाडि निन्दा गर्नु | अरूको कुरा काट्ने बानी राम्रो होइन। |
| छक्क पर्नु | अचम्मित हुनु | सानो बालकको ज्ञान देखेर सबै छक्क परे। |
| आकाश पाताल फरक | अत्यन्त धेरै भिन्नता | दुई भाइको स्वभावमा आकाश पाताल फरक छ। |
८. परीक्षामा उत्तर लेख्ने सुझाव
- बहुवैकल्पिक प्रश्नमा पहिले भनाइ पूर्ण वाक्य हो कि होइन हेर्नुहोस्; पूर्ण वाक्य भए उखान, नु प्रत्ययमा टुङ्गिने वाक्यांश भए टुक्का।
- अर्थ लेख्दा शाब्दिक अर्थ होइन, भित्री (लाक्षणिक) अर्थ लेख्नुहोस्।
- टुक्कालाई वाक्यमा प्रयोग गर्दा क्रियाको रूप मिलाउनुहोस्: नाक काटिनु, नाक काटियो, नाक काटिन्छ।
- वाक्य यस्तो बनाउनुहोस् जसबाट टुक्काको अर्थ प्रस्ट होस्; “उसले आँखा लायो” मात्र नलेखी केमा आँखा लायो भन्ने पनि लेख्नुहोस्।
- उखानलाई वाक्यमा प्रयोग गर्दा प्रसङ्ग दिएर अन्त्यमा उखान राख्नु सजिलो हुन्छ।
- उस्तै अर्थ भएका उखान र टुक्का समूह बनाएर पढ्नुहोस्, जस्तै: देखावटीपनका लागि “मुखमा राम राम, बगलीमा छुरा” र “हात्तीका देखाउने दाँत अर्कै”।
📌 Key points to remember
- उखान आफैँमा पूर्ण वाक्य हुन्छ; यसलाई लोकोक्ति वा कहावत पनि भनिन्छ।
- टुक्का वाक्यांश हो, वाक्यभित्र प्रयोग हुन्छ र प्रायः नु प्रत्ययमा टुङ्गिन्छ; यसलाई मुहावरा पनि भनिन्छ।
- उखानको रूप प्रायः बदलिँदैन, टुक्काको क्रियापद काल र पुरुषअनुसार बदलिन्छ।
- नाच्न नजान्ने आँगन टेढो: आफ्नो कमजोरीमा अरूलाई दोष।
- हुने बिरुवाको चिल्लो पात: असल लक्षण सुरुमै देखिनु।
- खोलो तर्यो, लौरो बिर्स्यो: गुन नमान्नु।
- नाक काटिनु: इज्जत जानु; पानी पानी हुनु: अत्यन्त लज्जित हुनु।
- दाल नगल्नु: उपाय सफल नहुनु; भाँडो फुट्नु: गोप्य कुरा खुल्नु; आँखाको तारो: अत्यन्त प्यारो।
📝 Quiz
Test yourself: उखान र टुक्का (Nepali Proverbs and Idioms)
20 questions check what you read about उखान र टुक्काको परिचय, उखानको वाक्यमा प्रयोग and परीक्षामा उत्तर लेख्ने सुझाव.
Loading quiz...