लोकसेवाको नेपाली व्याकरणमा “तलका मध्ये सर्वनाम कुन हो?” वा “रेखाङ्कित शब्द कुन शब्दवर्गमा पर्छ?” जस्ता प्रश्न लगभग हरेक परीक्षामा सोधिन्छ। वाक्यमा शब्दले गर्ने कामका आधारमा शब्दहरूलाई छुट्याइएका समूहलाई शब्दवर्ग भनिन्छ। यस नोटमा नेपालीका नौ शब्दवर्ग, तिनका भेद र उदाहरण सजिलो तालिकामा राखिएको छ।
१. शब्दवर्गका दुई मुख्य समूह
| समूह | अर्थ | शब्दवर्ग |
|---|---|---|
| विकारी (४) | लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर, काल आदि अनुसार रूप बदलिने | नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया |
| अविकारी (५) | रूप नबदलिने | क्रियाविशेषण, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक |
२. नाम
कुनै व्यक्ति, वस्तु, ठाउँ, जाति वा भावको नाम बुझाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ।
| भेद | उदाहरण |
|---|---|
| व्यक्तिवाचक | राम, सीता, काठमाडौँ, सगरमाथा, कोशी |
| जातिवाचक | मान्छे, नदी, हिमाल, गाई, सहर |
| समूहवाचक | सेना, भीड, कक्षा, समिति |
| द्रव्यवाचक | पानी, सुन, दूध, तेल |
| भाववाचक | माया, सुख, दुःख, सत्यता, बहादुरी |
३. सर्वनाम
नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ।
| भेद | उदाहरण |
|---|---|
| पुरुषवाचक | म, हामी, तँ, तिमी, तपाईँ, ऊ, उनी |
| निजवाचक | आफू, आफैँ |
| दर्शकवाचक (निश्चयवाचक) | यो, त्यो, यिनी, उनी |
| अनिश्चयवाचक | कोही, केही |
| प्रश्नवाचक | को, के, कुन |
| सम्बन्धवाचक | जो, जुन, जे |
४. विशेषण
नाम वा सर्वनामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण आदि बताउने शब्दलाई विशेषण भनिन्छ। विशेषणले चिनाएको शब्दलाई विशेष्य भनिन्छ। जस्तै: “राम्रो केटी” मा “राम्रो” विशेषण र “केटी” विशेष्य हो।
| भेद | उदाहरण |
|---|---|
| गुणबोधक | राम्रो, अग्लो, रातो, असल |
| सङ्ख्याबोधक | एक, दुई, पहिलो, दोस्रो |
| परिमाणबोधक | धेरै, थोरै, अलिकति, एक किलो |
| सार्वनामिक | यो किताब, त्यो घर (नामअघि आएर विशेषणको काम गर्ने सर्वनाम) |
५. क्रिया
काम गर्नु, हुनु वा रहनुको बोध गराउने शब्दलाई क्रिया भनिन्छ। जस्तै: खानु, पढ्नु, सुत्नु, हुनु।
| भेद | चिनारी | उदाहरण |
|---|---|---|
| सकर्मक | कर्म चाहिने (“के?” को उत्तर आउने) | राम भात खान्छ। |
| अकर्मक | कर्म नचाहिने | बच्चा सुत्छ। |
| द्विकर्मक | दुई कर्म लिने | गुरुले विद्यार्थीलाई किताब दिनुभयो। |
| सहायक क्रिया | मुख्य क्रियालाई सघाउने | पढ्दै छ, खाएको थियो |
६. अविकारी शब्दवर्ग
| शब्दवर्ग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| क्रियाविशेषण | क्रियाको काल, स्थान, तरिका वा मात्रा बताउने | आज, भोलि, यहाँ, बिस्तारै, छिटो |
| नामयोगी | नाम वा सर्वनामसँग जोडिएर सम्बन्ध देखाउने | घरभित्र, टेबुलमाथि, तिम्रो लागि, साथीसँग |
| संयोजक | शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्ने | र, अनि, तर, वा, किनकि, यदि |
| निपात | वाक्यमा जोड, शङ्का, अनुरोध आदि भाव थप्ने | नै, पो, त, रे, कि, क्यारे |
| विस्मयादिबोधक | अचम्म, खुसी, दुःख, घृणा जस्ता भाव अचानक व्यक्त गर्ने | आहा!, ओहो!, छि!, हरे!, स्याबास! |
७. चिन्ने सजिलो तरिका
- एउटै शब्द वाक्यअनुसार फरक शब्दवर्गमा पर्न सक्छ। जस्तै: “यो मेरो हो” (सर्वनाम), “यो किताब मेरो हो” (विशेषण)।
- “धेरै” नामअघि आए विशेषण (“धेरै मान्छे”), क्रियासँग आए क्रियाविशेषण (“धेरै पढ्यो”)।
- “माथि” एक्लै आए क्रियाविशेषण (“ऊ माथि गयो”), नामसँग जोडिए नामयोगी (“छतमाथि”)।
- “के?” को उत्तर मिल्छ भने क्रिया सकर्मक हुन्छ।
८. वाक्यमा शब्दवर्ग चिनाउने उदाहरण
एउटै शब्द वाक्यमा भएको काम हेरेर फरक शब्दवर्गमा पर्न सक्छ। तलका उदाहरण ध्यान दिएर हेर्नुहोस्।
| वाक्य | रेखाङ्कित शब्द | शब्दवर्ग | कारण |
|---|---|---|---|
| राम विद्यालय गयो। | राम | नाम (व्यक्तिवाचक) | एउटै व्यक्तिको नाम |
| ऊ भोलि आउँछ। | ऊ | सर्वनाम | नामको सट्टा प्रयोग |
| यो किताब राम्रो छ। | यो | विशेषण (सार्वनामिक) | नामको अगाडि आएर चिनाएको |
| ऊ बिस्तारै हिँड्छ। | बिस्तारै | क्रियाविशेषण | क्रिया कसरी भयो भन्ने बताएको |
| घरभित्र बत्ती छ। | भित्र | नामयोगी | नामसँग जोडिएर सम्बन्ध देखाएको |
| म गएँ तर ऊ आएन। | तर | संयोजक | दुई वाक्य जोडेको |
| म पो जान्छु। | पो | निपात | जोड वा विशेष भाव थपेको |
| आहा! कति राम्रो। | आहा | विस्मयादिबोधक | अचानक भाव प्रकट गरेको |
९. परीक्षामा यो विषय कसरी सोधिन्छ?
खरिदार र नायब सुब्बाको नेपाली खण्डमा शब्दवर्गबाट प्रायः दुई–तीन प्रश्न आउँछन्: शब्दवर्ग कति छन्, विकारी र अविकारी कुन हुन्, नामका प्रकार (व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, भाववाचक), सर्वनामका प्रकार, र वाक्यमा रेखाङ्कित शब्द कुन वर्गमा पर्छ भन्ने। उत्तर दिँदा शब्द एक्लै नहेरी वाक्यमा त्यसले के काम गरेको छ भन्ने हेर्नुहोस्।
📌 Key points to remember
- शब्दवर्ग नौ ओटा: विकारी ४ र अविकारी ५।
- विकारी: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया।
- अविकारी: क्रियाविशेषण, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक।
- भाववाचक नाम: माया, सुख, बहादुरी। निजवाचक सर्वनाम: आफू।
- विशेषणले चिनाउने शब्द = विशेष्य।
- नामयोगी नामसँग जोडिन्छ: घरभित्र, तिम्रो लागि।
- निपात: नै, पो, त, रे। संयोजक: र, तर, वा।
Test yourself: शब्दवर्ग (Word Classes in Nepali)
Practise शब्दवर्गका दुई मुख्य समूह, विशेषण and चिन्ने सजिलो तरिका with 20 questions.